Mevzuatın Ötesinde Emanet, Arındırma ve Görünmeyen Uyum Açıkları
“Katılım finans, mevzuatla sınırlı şekli bir uyum değil, fıkhî ilkelerin tüm süreçte esaslı biçimde korunmasını gerektirir; aksi takdirde sistem konvansiyonelin üzerine giydirilmiş ince bir elbise olmaktan öteye geçemez. SEDDK düzenlemeleri çerçeve sunsa da detaylardaki ilkesel uyum eksiklikleri uzun vadeli güveni zedeler”.
Katılım Finansı: Şekli Uyum mu, Esaslı Uyum mu?
Türkiye'de katılım finans ekosistemi, son yıllarda SEDDK tarafından hayata geçirilen düzenlemelerle önemli bir kurumsallaşma evresine girmiştir [1]. Bu düzenlemeler sektörün standartlarını yükseltmeyi hedeflerken, katılım finansın özünü teşkil eden fıkhî hassasiyetlerin uygulama pratiğiyle ne ölçüde örtüştüğü sorusunu da daha görünür hâle getirmiştir. Zîrâ katılım finansında asıl mesele, düzenleme sayısının artması değil; bu düzenlemelerin emanet bilinci, fıkhî tutarlılık ve arındırma hassasiyetiyle uçtan uca uyumlu bir sistem üretip üretmediğidir.
Her hukukî düzenleme, beraberinde “şeklî uyum” ile “esaslı uyum” arasındaki makasın açılması riskini taşır. Katılım esaslı sigortacılık ve bireysel emeklilik sisteminde bugün karşı karşıya olunan temel mesele de budur. Mevzuatın teknik sınırları içinde ilerlerken, sistemin ruhunu ilgilendiren bazı kritik halkaların arka planda kaldığı görülmektedir. Oysa katılım esaslı BES, yalnızca faizsiz fonlara yatırım yapmak değildir; paranın sisteme girdiği andan arındırıldığı ana kadar geçen sürecin tamamının uçtan uca, katılım ilkeleri bakımından denetim altında tutulmasıdır.
Danışma Komiteleri: Rehber Mekanizmadan Onay Formalitesine mi?
Danışma Komitelerine ilişkin son düzenlemeler, katılım finans yönetişimi açısından dikkatle ele alınması gereken alanlardan biridir. Özellikle eğitim verme yükümlülüğünün kaldırılması veya zayıflatılması, katılım esaslı sigortacılık ve BES'in doğru anlaşılması bakımından önemli bir boşluk doğurma riski taşımaktadır. Danışma Komiteleri yalnızca karar onaylayan yapılar değil; kurumların katılım finans hassasiyetini koruyan, yönlendiren ve sürekliliğini sağlayan rehber mekanizmalardır [2].
Bu rehberlik fonksiyonunun zayıflaması, katılım finans kültürünün kurumsal hafızaya yerleşmesini güçleştirmekte; uygulamada şekli uyumun esaslı uyumun önüne geçmesine zemin hazırlamaktadır. Eğitim zorunluluğunun geri getirilmesi, komitelerin periyodik fıkhî kapasite geliştirme programlarına tabi tutulması ve kararların eş zamanlı dijital kayıt altına alınması, bu riski ortadan kaldırmanın temel şartıdır.
Fıkhî Usul Kaybı ve Karar Tutarsızlığı Riski
Fıkıh usulünün tatbikine ilişkin hükümlerin mevzuattan çıkarılması, Danışma Komitelerinin karar süreçlerinde metodolojik bir belirsizlik riskini beraberinde getirmektedir. Katılım finans alanında alınan kararların tutarlılığı ve sürekliliği, kişisel değerlendirmelerden ziyade belirli bir usul ve yaklaşım çerçevesine dayanmak zorundadır. Aksi hâlde Danışma Komiteleri, kurumun katılım genetiğini koruyan bir pusula olmaktan çıkarak, sonuç odaklı ve parçalı değerlendirmelere indirgenme riskiyle karşı karşıya kalacaktır. Bu durum, uzun vadede katılım finans yönetişiminin entelektüel ve fıkhî zeminini zayıflatacaktır.
Gecikmiş Şeffaflık: Kararların Ex-Post Belgelendirilmesi Sorunu
Danışma Komitesi kararlarının uygulamaya alındıktan sonra, bir ay gibi bir süre sonunda kayıt altına alınması, şeffaflık ve denetim açısından ciddi bir sorun alanı oluşturmaktadır. Bu yaklaşım, fıkhî uyumu eş zamanlı bir kontrol mekanizması olmaktan çıkarıp geriye dönük bir formaliteye dönüştürmektedir.
Olası fıkhî usulsüzlüklerin veya yanlış uygulamaların zamanında tespit edilememesi, müdahale kabiliyetini zayıflatmaktadır. Kararların eş zamanlı olarak sisteme işlendiği, dijital takip mekanizmalarıyla desteklenen bir yapı ise hem şeffaflığı artıracak hem de fıkhî uyumun kurumsal denetimini güçlendirecektir.
BES Katkı Payları ve Emanet Krizi
Katılım finansın en hassas noktası, paranın sisteme girdiği an ile yatırıma dönüştüğü an arasındaki temas alanıdır. Uygulamada özellikle katılımcı katkı paylarının aynı gün ilgili katılım fonuna aktarılmaması, yalnızca teknik bir gecikme değil; doğrudan ilkesel bir sorundur [3]. Özellikle pencere usulüyle çalışan BES şirketlerinde, katkı paylarının fona aktarılana kadar konvansiyonel bankaların vadesiz hesaplarında bekletilmesi, katılım finansın “emanet” ilkesiyle açık bir gerilim oluşturmaktadır. Katılımcının faizsizlik iradesiyle sisteme emanet ettiği paraların, bir gün dahi olsa konvansiyonel sistemin havuzunda bekletilmesi, bu iradeyle bağdaşmamaktadır.
Bu uygulama, yalnızca teorik bir fıkhî tartışma değil; katılım hassasiyeti taşıyan bireysel yatırımcıların sisteme duyduğu güveni zedeleme potansiyeli taşıyan yapısal bir sorundur. Bu nedenle BES katkı paylarının katılım bankalarında açılacak ayrı cârî hesaplarda tutulması, aktarım süreçlerinin aynı gün zorunlu ve gerçek zamanlı hâle getirilmesi, şeffaf ve zorunlu raporlamaya tabi kılınması ile teknolojik çözümlerin (dijital takip, anlık aktarım) devreye alınması, teknik bir tercih değil ilkesel bir zorunluluktur.
Görünmeyen Ama Biriken Risk: Emeklilik Fonlarında Arındırma Boşluğu
Katılım esaslı BES ve sigortacılık sisteminde teknik bir ayrıntı gibi görünen ancak ilkesel sonuçları itibarıyla merkezî bir öneme sahip olan asıl mesele, emeklilik yatırım fonlarında arındırma (purification) uygulamasının yokluğudur [4]. Katılım endeksine dâhil pay senetlerinde, finansal rasyolar gereği ortaya çıkan gayri-İslâmî gelirlerin arındırılması bireysel yatırımcı açısından yerleşik ve fıkhî bir zorunluluktur. Bu yaklaşım, AAOIFI ve TKBB gibi uluslararası ve yerel referanslar doğrultusunda uzun süredir kabul görmüş bir uygulamadır [5].
Buna karşılık yatırım fonları, özellikle de emeklilik yatırım fonları söz konusu olduğunda bu hassasiyetin neredeyse tamamen göz ardı edildiği görülmektedir. Mevcut veriler, katılım esaslı (yaklaşık 72 yatırım fonundan yalnızca 6–7'si) fonlar içinde arındırma hesaplaması yapan fon sayısının son derece sınırlı olduğunu; milyonlarca katılımcının yer aldığı emeklilik yatırım fonlarında ise bu uygulamanın neredeyse hiç yer bulmadığını göstermektedir [6].
Emeklilik fonlarının uzun vadeli yapısı dikkate alındığında, arındırma yapılmamasının etkisi zaman içinde kümülatif ve bileşik bir şekilde büyümektedir. Yıllar boyunca sistemde kalan fonlarda biriken ve arındırılmayan tutarlar, yalnızca teknik bir eksiklik değil; fonun katılım finans ilkeleriyle olan bağını aşındıran ciddi bir meşruiyet riskine dönüşmektedir.
SPK tarafından 21.11.2024 tarihinde yayımlanan Yatırım Fonlarına İlişkin Rehber'de, katılım fonları için mahzurlu gelirlerin arındırılmasına yönelik esaslar belirlenmiş olsa da emeklilik yatırım fonlarının kapsam dışında bırakılması, bu yapısal boşluğu daha da derinleştirmektedir [7]. Katılım esaslı emeklilik fonlarının arındırma mekanizmasına tabi tutulmaması, sistemin kendi iddiasıyla çelişen en zayıf halkalardan biridir. SPK rehberinin emeklilik fonlarını da kapsayacak şekilde genişletilmesi ve arındırma hesaplamasının zorunlu hale getirilmesi hem fıkhî tutarlılık hem de uzun vadeli yatırımcı güveni açısından acil bir ihtiyaçtır; AAOIFI ve TKBB standartları ışığında bu, katılım esaslı sistemin meşruiyetinin vazgeçilmez bir unsuru olup, hukûkî zorunluluk haline getirilmelidir.
Sonuç: Katılım Finans Şekil Değil, Süreçtir
SEDDK tarafından yapılan düzenlemeler, katılım esaslı sigortacılık ve BES'in gelişimi açısından önemli bir çerçeve sunmaktadır. Ancak bu gelişimi nitelikli ve sürdürülebilir kılacak olan, detaylardaki ilkesel uyumdur. BES katkı paylarının sisteme giriş anından itibaren katılım esaslı yapılarda muhafaza edilmesi, aynı gün gerçek zamanlı aktarımı, arındırma mekanizmasının emeklilik fonlarını da kapsayacak şekilde tesis edilmesi ve danışma komitelerinin rehberlik rolünün güçlendirilmesi, uzun vadeli güvenin temel şartlarıdır.
Özellikle arındırma meselesi, bugüne kadar ikincil bir konu olarak ele alınmış olsa da katılım finans sisteminin güvenilirliği ve sürdürülebilirliği açısından merkezî bir konumdadır. Bu alanın ihmal edilmesi değil, sistemin kalbine yerleştirilmesi gerekmektedir.
Katılım finans, konvansiyonel sistemin üzerine giydirilmiş ince bir “uyum elbisesi” değildir. Kendi hukukunu, denetimini ve operasyonel ahlakını eksiksiz tatbik eden müstakil bir ekosistem olduğu ölçüde anlamlı ve kalıcı olacaktır. Türkiye'nin katılım finans vizyonu da ancak bu ilkesel tercihlerle şekilden öze taşınabilecektir.
Kaynakça
- Sigortacılık ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu (SEDDK). Katılım Esasları Çerçevesinde Sigortacılık ve Bireysel Emeklilik Faaliyetlerine İlişkin Yönetmelik (19.12.2020 tarihli ve 31350 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmış, sonraki değişikliklerle güncel hali). Erişim: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/12/20201219-2.htm (SEDDK sitesi üzerinden güncel metin için: https://www.seddk.gov.tr/tr/mevzuat/katilim/yonetmelikler).
- Sigortacılık ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu (SEDDK). Sigortacılık ve Özel Emeklilik Sektörlerinde İç Sistemlere Dair Yönetmelik (25.11.2021 tarihli ve 31667 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmış). Erişim: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/11/20211125-3.htm (SEDDK sitesi: https://www.seddk.gov.tr/tr/mevzuat/sigortacilik/yonetmelikler).
- Bireysel Emeklilik Sistemi Hakkında Yönetmelik, Madde 9 (katkı paylarının yatırıma yönlendirilme süresi: en geç ikinci iş günü hükmü içeren temel yönetmelik, 09.11.2012 tarihli ve 28462 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmış ve güncellemelerle devam eden). Erişim: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2012/11/20121109-1.htm (Güncel tam metin için EGM veya SEDDK sitelerinden kontrol edilebilir).
- Sermaye Piyasası Kurulu (SPK). Yatırım Fonlarına İlişkin Rehber (21.11.2024 tarihli ve 60/1696 sayılı Kurul Kararı ile güncellenmiş hali). Erişim: https://spk.gov.tr/duyurular/basin-duyurulari/2024/fon-rehberinde-yapilan-degisiklikler-ile-sorumlu-yonetim-ilkeleri-rehberi-duzenlemesine-iliskin-duyuru ve rehber PDF: https://spk.gov.tr/data/61e4a3a01b41c60d1404d7d2/Yat%C4%B1r%C4%B1m%20Fonlar%C4%B1na%20%C4%B0li%C5%9Fkin%20Rehber.pdf.
- Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions (AAOIFI). Shari'ah Standards (özellikle Standard 21: Financial Papers (Shares and Bonds) – purification kuralları; en güncel versiyonlar 2015-2017 ve sonrası revizyonlarla). Erişim: https://aaoifi.com/shariaa-standards/?lang=en (PDF indirme: https://aaoifi.com/themencode-pdf-viewer-sc/?lang=en&tnc_pvfw=ZmlsZT0vd3AtY29udGVudC91cGxvYWRzLzIwMTcvMTIvU2hhcmlhYS1TdGFuZGFyZHMtRU5HLnBkZiZzZXR0aW5ncz0wMTExMTAxMTExMTExMTExMTAwJmxhbmc9ZW4=#page=&zoom=auto&pagemode=).
- Türkiye Katılım Bankaları Birliği (TKBB) Danışma Kurulu. Katılım Finans İlkelerine Uygun Faaliyet Gösteren Şirketlerin Pay Senetlerine Ait Mahzurlu Kazançları Arındırmaya İlişkin Uygulama Rehberi (13.07.2023 tarihli güncel hali). Erişim: https://tkbb.org.tr/upload/Pay-Senetlerine-Ait-Mahzurlu-Kazanclar%25C4%25B1-Ar%25C4%25B1nd%25C4%25B1rmaya-iliskin-Uygulama-Rehberinin-13.07.2023-Tarihli-Gu%25CC%2588ncel-Hal.pdf (TKBB rehberler sayfası: https://tkbb.org.tr/danisma-kurulu/rehberler).
- Sermaye Piyasası Kurulu (SPK). Fon Rehberinde Yapılan Değişiklikler (21.11.2024 tarihli basın duyurusu, katılım fonlarında mahzurlu gelir arındırması esasları). Erişim: https://spk.gov.tr/duyurular/basin-duyurulari/2024/fon-rehberinde-yapilan-degisiklikler-ile-sorumlu-yonetim-ilkeleri-rehberi-duzenlemesine-iliskin-duyuru (Bülten: 2024/53 sayılı SPK Bülteni).
Dr. Murat Ergüven \ Timeturk
