Kurtarıcı beklentisi yalnızca bireyin psikolojisiyle açıklamak mümkün değildir. İnsan hiçbir zaman yalnızca birey olarak yaşamaz. Anlamları, korkuları, umutları ve beklentileri toplumsal ilişkiler içinde şekillenir.
Bu nedenle soru şudur: Toplum neden kurtarıcı üretir?
Émile Durkheim'ın “anomi” kavramı burada önemli bir başlangıç noktası sunar.
Toplumun bireylere yaşamlarını düzenleyecek normları, sınırları ve ortak beklentileri sağlayamaması durumunda eski düzen çözülürken yeni düzen henüz oluşmamış olabilir. İnsan böyle bir durumda yalnızca “ne yapmalıyım?” sorusuyla değil, daha temel bir soruyla karşılaşır: “Nasıl yaşamalıyım?”
Bu nedenle toplumsal kriz aynı zamanda anlam krizidir.
Durkheim'ın din sosyolojisinde önem taşıyan “kolektif coşku” kavramı da bu noktada anlam kazanır. Ortak ritüeller, semboller ve törenler aracılığıyla bireyler kendilerinden daha büyük bir bütünün parçası olduklarını deneyimlerler. Din böylece yalnızca metafizik önermeler bütünü değil, aynı zamanda toplumsal birlik üreten bir mekanizma haline gelir.
Kurtarıcı figürünün gücü de burada yalnızca onun mucize gerçekleştireceğine duyulan inançtan kaynaklanmaz. Kurtarıcı figür aynı zamanda şu soruya cevap verir: “Biz kimiz?”
Toplum parçalandığında kurtarıcı figürü parçalanmış kolektif kimliği yeniden bir araya getirebilir. İnsanlara yalnızca gelecek hakkında değil, birbirleri hakkında da bir anlatı sunar.
“Biz seçilmişiz.”
“Biz acı çekiyoruz.”
“Bizim bir kaderimiz var.”
“Bizi yeniden birleştirecek biri gelecek.”
Bu anlatılar, bireysel korkuyu kolektif bir umuda dönüştürebilir.
Max Weber'in karizmatik otorite kavramı ise bu umudun nasıl siyasal güce dönüşebileceğini anlamamıza yardımcı olur. Weber'e göre karizmatik otorite, olağanüstü veya kutsal kabul edilen niteliklerin bir kişiye atfedilmesiyle ortaya çıkar. Buradaki kritik nokta şudur: Karizma yalnızca liderin sahip olduğu kişisel özelliklerden oluşmaz; takipçilerin ona yüklediği anlam da karizmanın temelidir.
Bir kişi “Ben kurtarıcıyım” dediği için kurtarıcı olmaz.
Toplumun belirli bir kesimi onun gerçekten kurtarıcı olduğuna inandığında bu iddia sosyal ve siyasal bir gerçeklik kazanmaya başlar.
Böylece kurtarıcı figürü, psikolojik bir imgeden toplumsal bir aktöre dönüşür.
Fakat burada Weber'in başka bir kavramı devreye girer: karizmanın rutinleşmesi.
Karizmatik lider olağanüstüdür; fakat onun hareketinin devam edebilmesi için olağanüstülüğün kurumsallaştırılması gerekir. Liderin çevresinde kurumlar, kurallar, doktrinler, bürokratik yapılar ve ritüeller oluşur.
Başlangıçta mevcut düzeni yıkmak için ortaya çıkan hareket, zamanla yeni bir düzene dönüşebilir.
Böylece paradoks ortaya çıkar: Kurtarıcı düzeni yıkmak için gelir; fakat kurtuluşun devam edebilmesi için yeni bir düzen kurmak zorunda kalır.
Mesihçi hareketlerin tarih boyunca zamanla kurumsallaşmasının altında bu dinamiklerden biri bulunabilir. Bu noktada ekonomik koşullar da göz ardı edilemez.
İnsanlar yalnızca fikirlerden dolayı umutsuzlaşmaz. Maddi hayat da umutsuzluk üretir.
İşsizlik, borçluluk, toprak kaybı, gelir eşitsizliği, yoksulluk, sosyal hareketlilik kanallarının kapanması ve geleceğe ilişkin beklentilerin zayıflaması, insanın dünyayla ilişkisini dönüştürür.
Ekonomik sistem bireye sürekli olarak “Ne yaparsan yap ilerleyemeyeceksin” mesajını veriyorsa, kurtuluş anlatısı buna “Bugünkü düzen sonsuza kadar sürmeyecek” cevabını verebilir.
Karl Marx'ın din eleştirisi bu nedenle yalnızca “din bir yanılsamadır” biçiminde okunamaz. Marx, dini toplumsal acının bir ifadesi ve aynı zamanda bu acıya karşı bir protesto biçimi olarak da ele alır.
Bu açıdan Marx'ın düşüncesini mesihçi beklentiye uyguladığımızda önemli bir sonuç ortaya çıkar: İnsanlar yalnızca kandırıldıkları için kurtarıcı beklemiyor olabilirler; gerçekten kurtarılmaya ihtiyaç duydukları için de kurtarıcı bekliyor olabilirler.
Yoksulluk içinde yaşayan bir insana yalnızca “din sana umut veriyor” demek, problemin önemli bir bölümünü görmezden gelmek olur. Önce şu soruyu sormak gerekir: Neden yoksul?
Bir toplum adaletsizse, ortaya çıkan dini kurtuluş anlatısı yalnızca dini bir fenomen değildir. Aynı zamanda toplumsal koşulların ürettiği bir cevaptır.
Ancak ilişki tek yönlü değildir.
Max Weber'in çalışmaları, dini fikirlerin ekonomik davranışları ve yaşam biçimlerini de şekillendirebildiğini gösterir. Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu bu açıdan Marx'ın yaklaşımına önemli bir karşı ağırlık oluşturur.
Marx bize ekonomik ve toplumsal koşulların dini düşünceleri nasıl biçimlendirebileceğini gösterirken, Weber dini fikirlerin ekonomik davranışları nasıl dönüştürebileceğini gösterir. Dolayısıyla ekonomi dini üretebilir; fakat din de ekonomiyi biçimlendirebilir. İlişki karşılıklıdır.
Mesihçi ve milenyumcu hareketlerin önemli özelliklerinden biri de mevcut hiyerarşilerin tersine çevrileceği beklentisidir.
Bugün güçlü olan yarın güçsüz olacaktır.
Bugün zengin olan yarın hesap verecektir.
Bugün ezilenler yarın yükselecektir.
Bu anlatı yalnızca ekonomik değil, ahlaki bir yeniden dağıtım vaadidir. Ekonomik eşitsizlik kozmik adaletin parçası haline gelir.
Ancak burada da bir sınır vardır. Yoksulun acısını tanımak başka, yoksulluğu otomatik olarak ahlaki üstünlükle eşitlemek başkadır. Aynı şekilde zenginliği eleştirmek başka, bütün zenginleri ahlaken kötü ilan etmek başkadır.
Kurtuluş anlatısı, karmaşık ekonomik ilişkileri basit bir ahlaki ikiliğe dönüştürdüğünde, adalet arayışı kolayca kutuplaşmaya dönüşebilir.
Bu dönüşümün daha karanlık biçimi René Girard'ın düşüncesiyle birlikte görülebilir.
Girard'ın mimetik arzu ve günah keçisi yaklaşımında toplumsal krizler, artan rekabet ve karşılıklı taklit yoluyla büyüyen gerilimler ortak bir kurban üzerinde yoğunlaştırılabilir. Toplum kendi içindeki karmaşayı bir kişiye veya gruba yönelterek geçici bir birlik duygusu kazanabilir. Bu açıdan kurtarıcı anlatısının karanlık bir ikizi vardır: Düşman anlatısı.
“Biz kurtarılacağız” düşüncesi zaman zaman “Çünkü onlar bizim düşmanımız” düşüncesiyle tamamlanır. Böylece kurtuluş psikolojisi dışlama psikolojisine dönüşebilir.
Toplum kendi sorunlarının karmaşıklığıyla yüzleşmek yerine bütün kötülüğü bir gruba, sınıfa, etnik topluluğa, siyasi kesime veya dini topluluğa yükleyebilir.
Bu noktada kurtarıcı figürü artık yalnızca umut üretmez; düşman da üretmeye başlar. Ve kurtarıcıya duyulan mutlak güven, düşmana duyulan mutlak nefretle birleştiğinde, kurtuluş ideolojisi şiddet ideolojisine dönüşebilir.
Burada Stephen Karpman'ın “Drama Üçgeni” modeli doğrudan bilimsel bir toplumsal yasa olarak değil, sınırlı bir analoji olarak düşünülebilir: Kurban +Zorba +Kurtarıcı.
Toplum kendisini sürekli Kurban olarak tanımladığında, bütün kötülüğü Zorba figüründe topladığında ve çözümü Kurtarıcıda gördüğünde, karmaşık tarihsel gerçeklik oldukça basit bir anlatıya dönüşür.
Bu anlatı psikolojik olarak güçlüdür. Çünkü karmaşık dünyanın anlaşılmasını kolaylaştırır.
Fakat aynı nedenle tehlikelidir de. Ekonomik eşitsizlik, kurumsal yozlaşma, savaş, eğitim sorunları, siyasal başarısızlıklar ve kültürel çatışmalar tek bir kötü fail üzerinden açıklanmaya başladığında, toplumun kendi sorumluluğu görünmez hale gelir.
Kurtarıcıya duyulan ihtiyaç böylece yalnızca psikolojik değil, aynı zamanda siyasal bir mesele haline gelir. Ve insanın en eski sorusu yeniden ortaya çıkar: Bizi kim kurtaracak?
"Sizden, hayra çağıran, iyiliği emreden ve kötülükten men eden bir topluluk bulunsun. İşte kurtuluşa erenler onlardır." (Âl-i İmrân:104)
Prof. Dr. Mehmet Şahin/TİMETÜRK
