İki hemşerim, Prof. Dr. Doğan Cüceloğlu ve Prof. Dr. İrfan Erdoğan, “Öğretmen Olmak” adlı kitaplarında son derece önemli bir ayrım yaparlar: Öğretmenlik yapmak ile öğretmen olmak aynı şey değildir.
Öğretmenlik yapmak bir görevdir; öğretmen olmak ise bir ruhtur.
Öğretmenlik yapmak, belirlenmiş görevleri yerine getirmektir. Öğretmen olmak ise o görevin ötesine geçmek; öğrencinin zihnine, kalbine ve hayatına dokunabilmektir. Öğretmenlik bir meslek olabilir; fakat öğretmen olmak bir varoluş biçimidir.
Bu ayrım bana başka bir soruyu düşündürdü: Müslüman olmak ile Müslümanlık yapmak arasında da aynı ayrım yok mudur?
Çünkü insanın bir dini “uygulaması” ile o dinin insanı dönüştürmesi aynı şey değildir.
Seccade üzerinde geçirilen zaman ile seccadenin insan karakterinde meydana getirdiği değişim aynı değildir.
Tesbihin elde olması ile dilin ve kalbin kötülükten arınması aynı değildir.
Dini sözler söylemek ile o sözlerin sorumluluğunu taşımak aynı değildir.
Müslüman görünmek ile Müslüman olmak aynı şey değildir.
Din, imana dayalıdır ve önce kalpte başlar.
Kur’an'ın insan tasavvurunda iman, yalnızca dışarıdan görülebilen davranışlardan ibaret değildir.
Kur’an, insanın iç dünyasına, niyetine, kalbine ve ahlakına sürekli olarak dikkat çeker.
“Hucurât 49/13”te üstünlüğün soyda, servette, makamda veya görünüşte değil, takvada aranması gerektiği bildirilir.
Bu çok güçlü bir felsefi iddiadır.
Çünkü takva, insanın kendisini Allah’ın huzurunda sürekli sorumlu hissetmesidir.
Kimse görmese de doğruyu yapmak...
Kimse bilmese de haramdan kaçınmak...
Kimse alkışlamasa da iyilik yapmak...
Kimse cezalandırmayacak olsa bile adaletsizlikten uzak durmak...
İşte burada din, bir “görüntü” olmaktan çıkar ve ahlaka dönüşür.
Hz. Peygamber'in Sahih Müslim'de aktarılan sözü bu noktada son derece açıktır: “Allah sizin suretlerinize ve mallarınıza bakmaz; fakat kalplerinize ve amellerinize bakar.”
Bu hadis, dinin yalnızca dış görünüşe indirgenmesine karşı güçlü bir uyarıdır. Ancak “Allah kalplere bakar” demek, amellerin önemsiz olduğu anlamına gelmez. Hadis kalp ile ameli birlikte zikreder: kalp ve amel, niyet ve davranış, iç dünya ve dış dünya, iman ve ahlak.
Gerçek Müslümanlık, bu ikisinin bütünlüğüdür.
Seccade kolay, zor olan nefisle mücadeledir. Bir seccade satın almak kolaydır.
Tesbih çekmek kolaydır.
Kütüphanesinde Kuranı kerim başta olmak üzere İslam İlmihali ve diğer dini bir kitapları bulundurmak kolaydır.
Cebinde dua kitapları, boynunda Cevşen ile dolaşmak kolaydır.
Sosyal medyada ayet paylaşmak kolaydır.
Dindar görünmek de çoğu zaman kolaydır.
Zor olan ise nefstir.
Zor olan kibirdir.
Zor olan hırstır.
Zor olan öfkedir.
Zor olan başkasının başarısını kıskanmamaktır.
Zor olan elimize güç geçtiğinde adaleti korumaktır.
Zor olan bize kötülük yapan birine karşı bile ölçüyü kaybetmemektir.
Zor olan, kimsenin görmediği yerde de Allah'ın gördüğünü unutmamaktır.
İşte iman burada sınanır.
Çünkü insan kalabalıkların önünde kendisini olduğundan daha iyi gösterebilir. Fakat insanın gerçek karakteri, yalnız kaldığında ortaya çıkar.
Dindarlığın en büyük paradokslarından biri şudur: İnsan, başkasının günahını kendi günahından daha kolay görür.
Başkasının kıyafetini eleştirir. Başkasının ibadetini sorgular. Başkasının mezhebini, meşrebini, siyasi tercihini, dini anlayışını tartışır.
Fakat kendi kalbindeki kibirle yüzleşmekten kaçabilir.
Kendi hırsını görmeyebilir.
Kendi adaletsizliğini fark etmeyebilir.
Kendi kul hakkını unutabilir.
Oysa gerçek dindarlık, başkalarını yargılama kapasitesinin artması değil, kendini sorgulama cesaretinin artmasıdır.
Kur’an'ı Kerim (Saff 61/2-3) ayetleri insanın yüzüne ayna tutar: “Ey iman edenler! Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz?”
Ardından bunun Allah katında büyük bir hoşnutsuzluk olduğu bildirilir.
Bu ayet yalnızca siyasetçiye, din adamına, akademisyene veya vaize yönelik değildir. Hepimize yöneltilmiş bir sorudur: Söylediğin ile yaptığın aynı mı?
Adaletten söz ediyorsun; peki adil misin?
Merhametten söz ediyorsun; peki merhametli misin?
Kul hakkından söz ediyorsun; peki başkasının hakkına dokunuyor musun?
Ahlaktan söz ediyorsun; peki kimsenin görmediği yerde ahlaklı mısın?
İşte Müslüman olmak ile Müslümanlık yapmak arasındaki uçurum burada başlar.
Müslüman olmayı, bir kisve, bir kostüm meselesine indirgemek yanlıştır.
Dini kimlik, insanın karakterini dönüştürmediği zaman yalnızca bir kostüme dönüşebilir.
Sakal olabilir ama merhamet olmayabilir.
Tesbih olabilir ama adalet olmayabilir.
Cami olabilir ama kul hakkı olabilir.
Dini söylem olabilir ama kibir olabilir.
Kur’an başucunda olabilir ama Kur’an'ın ahlakı hayatın dışında kalabilir.
İşte burada din, ahlaki bir dönüşüm olmaktan çıkıp sosyal bir kimlik performansına dönüşür.
Bugün sosyal medya bu problemi daha da görünür hâle getiriyor.
Bir iyilik yapılır. Fotoğraf çekilir. Paylaşılır.
Bir yardım kolisi dağıtılır. Kamera açılır.
Bir yetimin başı okşanır. Görüntü kaydedilir.
Elbette iyiliğin görünür olması her zaman yanlış değildir. Fakat insanın kendisine şu soruyu sorması gerekir: Ben bunu Allah için mi yapıyorum, insanlar beni iyi görsün diye mi?
Çünkü niyet değiştiğinde aynı davranışın anlamı da değişebilir.
Gösteriş, Riyâ, görünürlük sevdası iyiliği zehirler.
İslam düşüncesinde riyâ, insanın Allah için yapması gereken bir ameli insanların beğenisini kazanmak amacıyla sergilemesi tehlikesidir.
Bu, dinin en ince sınavlarından biridir.
Çünkü insan bazen günahını gizlemek zorunda değildir; fakat iyiliğini gösterme arzusunu da kontrol etmek zorundadır.
İyiliği yapmak başka şeydir.
İyiliği kendi reklamına dönüştürmek başka şey.
Bugünün dünyasında buna yeni bir isim bile verebiliriz: Dindarlığın markalaşması.
Dini semboller, söylemler ve görüntüler birer sosyal statü göstergesine dönüştüğünde, din insanı dönüştürmek yerine insan tarafından kullanılmaya başlanabilir.
O zaman ortaya şu garip durum çıkar: İnsan dini taşımak yerine dini kullanmaya başlar.
Hz. Ömer’in omzundaki un çuval “Müslümanlık yapmak” ile “Müslüman olmak” arasındaki farkı çarpıcı biçimde gösterir.
Hz. Ömer hakkında aktarılan meşhur bir rivayette, halife olarak geceleri halkın durumunu kontrol ettiği; aç çocukları olan yoksul bir aileyle karşılaştığında devlet hazinesinden yiyecek alarak bunu kendi sırtında taşıdığı anlatılır.
Kendisinin yerine yükü taşıyabilecek bir yardımcı teklif edildiğinde, rivayette Hz. Ömer'in şu anlamlı sözü söylediği aktarılır: “Kıyamet gününde benim yükümü sen mi taşıyacaksın?”
Bu söz, devlet yönetimi açısından da din açısından da son derece çarpıcıdır.
Çünkü burada makam, bir ayrıcalık değil emanettir.
Halife olmak, başkalarının sırtına binmek değil, başkalarının yükünü taşımaktır.
Bugün bunu tersinden düşünelim: Makam yükseldikçe insanın etrafında daha fazla insan olabilir. Daha fazla protokol, daha fazla koruma, daha fazla alkış olabilir.
Fakat İslam'ın ahlak anlayışında makam yükseldikçe hesap verme duygusunun da yükselmesi gerekir.
Ömer bin Abdülaziz hakkında aktarılan meşhur bir anlatıda, devlet işi için kullanılan lambayı özel bir mesele konuşulurken söndürdüğü rivayet edilir. Gerekçesi basittir: Devlete ait imkân, kişisel iş için kullanılmamalıdır. Zira kamu malı, kişinin malı değildir.
İşte Müslüman olmak biraz da budur.
Dini konuşmak değil, emanete sahip çıkmak.
Allah'ın adını çok anmak değil, Allah'ın huzurunda hesap vereceğini unutmamak.
Hz. Peygamber'in Uhud şehitleriyle ilgili uygulaması da İslam'ın değer ölçüsünü gösteren dikkat çekici bir örnektir. Sahih Buhari'deki rivayete göre, iki şehit aynı örtüye sarılırken Hz. Peygamber hangisinin Kur'an'dan daha fazla bildiğini soruyor ve onu kabre önce yerleştiriyordu.
Burada dikkat çekici olan şudur: İslam'ın ilk döneminde insanın değeri yalnızca kabilesi, serveti, makamı veya dış görünüşü üzerinden kurulmamaktadır.
Bilgi, iman ve sorumluluk önemlidir.
Peki bugün?
Bugün Müslümanlık nasıl görünüyor?
Dindarlık ne kadar kalpten geliyor?
Ne kadarı kimlik?
Ne kadarı kültür?
Ne kadarı siyasi aidiyet?
Ne kadarı sosyal statü?
Ne kadarı gerçekten Allah'a teslimiyet?
Bu soruların cevabını vermek kolay değil. Çünkü modern insan yalnızca tüketim toplumu değil; aynı zamanda gösteri toplumu hâline geldi.
İnsanlar ne yediklerini, nereye gittiklerini, ne satın aldıklarını, kimlerle görüştüklerini ve ne düşündüklerini sürekli gösteriyor.
Dindarlık da bu gösteri kültüründen tamamen bağımsız değil.
Böylece ibadet bile bazen “paylaşılabilir içerik” hâline gelebiliyor.
Burada kendimize kızmak yerine kendimizi sorgulamak gerekir.
Çünkü sorun teknoloji değildir. Sorun, niyetin teknoloji tarafından görünür hâle gelmesidir.
Daha tehlikeli bir başka alan ise dinin siyasi veya sosyal güç elde etmenin aracı hâline gelmesidir.
Din, insanın nefsini terbiye etmek yerine başkaları üzerinde iktidar kurmanın aracına dönüştüğünde büyük bir paradoks ortaya çıkar: Allah'ın adı kullanılarak insan egosu büyütülür.
Oysa dinin temel iddiası egoyu büyütmek değil, onu terbiye etmektir.
İslam'ın “teslimiyet” kavramının özünde zaten bu vardır.
Müslüman, Allah'a teslim olduğunu söyler.
Peki, gerçekten teslim oluyor mu?
Yoksa kendi arzusunu Allah'ın iradesinin yerine mi koyuyor?
Kendi öfkesini “hakikat”, kendi çıkarını “dava”, kendi siyasi tercihini “din”, kendi düşmanlığını “Allah için buğz” olarak mı sunuyor?
İşte burada insanın en büyük tehlikesi başlar: Kendi nefsini Allah'ın adına konuşturmak.
Filozof Søren Kierkegaard’ın iman üzerine düşünceleri de burada ilginç bir felsefi paralellik kurar.
Kierkegaard, hakikatin insanın varoluşuyla ilişkisini öne çıkarır. Onun düşüncesinde iman, yalnızca teorik bir bilgi değildir; insanın bütün varlığını ilgilendiren bir meseledir.
İslam'daki ihlas kavramıyla burada birebir özdeşlik kurmak doğru olmaz. Ancak iki yaklaşım arasında önemli bir soru ortaklığı vardır: İnsan inandığı şeyle gerçekten var oluyor mu?
Yani iman yalnızca dilde midir?
Yoksa karakterde midir?
İnsan “Allah'a inanıyorum” diyebilir.
Fakat Allah'a inanmanın ahlaki sonucu nedir?
Haksızlık yaparken Allah'ı hatırlıyor mu?
Kul hakkı yerken Allah'ı hatırlıyor mu?
Güçsüz birinin hakkını gasp ederken Allah'ı hatırlıyor mu?
Kendi çıkarı ile adalet arasında seçim yapması gerektiğinde hangisini seçiyor?
İşte iman burada soyut bir düşünce olmaktan çıkar ve varoluşsal bir tercihe dönüşür.
“Müslümanlık yapmak” menüyü yemek sanmaktır. “Müslümanlık yapmak”ın en büyük yanılgısı, menüyü yemek zannetmektir.
Dini kelimeleri bilmek dini yaşamak değildir.
Dini sembolleri taşımak dini yaşamak değildir.
Dini konuşmak dini yaşamak değildir.
Dindar insanları eleştirmek dini yaşamak değildir.
Başkalarının günahlarını listelemek dini yaşamak değildir.
Dini tartışmalarda galip gelmek dini yaşamak değildir.
Dini bir kimlik olarak taşımak bile tek başına yeterli değildir.
Çünkü dinin amacı insanı dönüştürmektir.
Bilgi ahlaka dönüşmüyorsa eksiktir.
İbadet merhamete dönüşmüyorsa eksiktir.
İman adalete dönüşmüyorsa eksiktir.
Dindarlık tevazu üretmiyorsa insan kendisine yeniden bakmalıdır.
Şimdi hayatımızın sonunda ilahi bir hesap anını düşünelim. Karşımızda bir “denetçi” var. Dosyamıza bakıyor:
— Kırk yıl boyunca çok dindar görünmüşsün.
— Evet.
— Çok fazla dini konuşma yapmışsın.
— Evet.
— Herkesin imanını, ahlakını ve yaşam biçimini eleştirmişsin.
— Evet.
— Peki...
Bir sessizlik.
— Kalbini değiştirdin mi?
Sessizlik.
— Komşunu affettin mi?
Sessizlik.
— Sana haksızlık yapıldığında adaletli kalabildin mi?
Sessizlik.
— Güç senin eline geçtiğinde zulmetmedin mi?
Sessizlik.
— Kimse görmediğinde haramdan kaçındın mı?
Sessizlik.
— Peki insanlara ne anlattın?
— Sabırdan söz ettim.
— Sabrettin mi?
— Her zaman değil.
— Adaletten söz ettin.
— Fakat...
— Merhametten söz ettin.
— Bazen...
— İyilikten söz ettin.
— Sosyal medyada da çok paylaştım.
Ve belki de insanın bütün hayatı tek bir soruya indirgenir: “Söylediklerinle yaşadıkların arasında ne kadar mesafe vardı?”
İnsanların önünde iyi olmak kolaydır.
İnsanların önünde dindar görünmek kolaydır.
İnsanların önünde ahlaklı görünmek kolaydır.
Asıl mesele, kimse bakmıyorken kim olduğumuzdur.
Çünkü insanın gerçek karakteri vitrininde değil, mahremiyetinde ortaya çıkar.
Gerçek iman, kalabalığın alkışına ihtiyaç duymaz.
Gerçek iyilik, fotoğraf istemez.
Gerçek merhamet, reklam beklemez.
Gerçek adalet, alkışa ihtiyaç duymaz.
Gerçek Müslümanlık da insanın üzerine giydiği bir kostüm değil, karakterine işleyen bir ahlaktır.
Müslüman Olmak!
Belki de bugün hepimizin kendisine sorması gereken soru şudur: Ben Müslüman mıyım, yoksa Müslümanlık mı yapıyorum?
Bu soru başkasına sorulacak bir soru değildir.
Komşumuza değil.
Siyasetçiye değil.
Din adamına değil.
Cemaate değil.
Rakibimize değil.
Önce kendimize.
Çünkü insanın en zor yolculuğu dış dünyaya değil, kendi içine yaptığı yolculuktur.
Kendi nefsinin karanlıklarına inmek...
Kibrini görmek...
Hırsını görmek...
Kıskançlığını görmek...
Öfkesini görmek...
Riyâ ihtimalini görmek...
Ve bütün bunlara rağmen Allah'ın rahmetine sığınmak...
Belki Müslüman olmak tam da budur.
Müslüman olmak, kusursuz olmak değildir.
Kusurunu görüp Allah'a dönmektir.
Günah işlememek kadar, günah karşısında kibirlenmemektir.
Başkalarının kusurunu görmekten önce kendi kusurunu görmektir.
İbadet etmek kadar ahlaklı olmaktır.
Allah'ı anmak kadar insanın hakkını gözetmektir.
Camiye gitmek kadar komşusuna güven vermektir.
Kur'an okumak kadar Kur'an'ın ahlakını yaşamaktır.
Ve…
Müslüman olmak, Allah'ın adını dilde taşımaktan önce Allah'ın hesabını kalpte taşımaktır.
Çünkü insan dünyada insanlara karşı rol yapabilir. Kendisine bile rol yapabilir.
Fakat Hakikatin huzurunda hiçbir rol sonsuza kadar devam etmez.
Orada ne sakal konuşur, ne makam, ne servet, ne sosyal medya, ne kalabalık, ne alkış...
Orada yalnızca insanın kalbi, niyeti ve ameli konuşur.
Dindarlık, insanların seni nasıl gördüğü değil; Allah'ın huzurunda kim olduğundur.
İşte Müslümanlık yapmak ile Müslüman olmak arasındaki bütün mesafe, bu cümlenin içindedir.
“Ey iman edenler! Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz?” (Saff 61/2-3)
Prof. Dr. Mehmet Şahin/TİMETÜRK
