Yıllardır Eğitim Antropolojisi, Eğitim Psikolojisi ve Eğitim Felsefesi dersleri veren bir akademisyen olarak bu konu hep ilgimi çekti. İnsanoğlunun geleceğe yönelik olarak her şeyi cennete dönüştürecek bir kurtarıcı beklemesi boşuna değildir. Gelecekte veya ahir zamanda dünyayı kurtaracak birisini bekleme konusu, yeni bir konu da değildir. İnsanoğlu gelecekte hep bir kurtarıcı beklentisi içindedir. Bu kurtarıcı “kurtarmış” birisi olabildiği gibi “kurtaracak” birisi de olabilmektedir.
Ahir zamanda bir kurtarıcı beklentisi, insanlık tarihinin en köklü ve evrensel inançlarından biridir. Bu düşünce sadece semavi dinlerde değil, birçok farklı kültür, mitoloji ve felsefi sistemde de merkezi bir yer tutar.
Peki, bu kurtarıcı beklentisinin kökeninde neler olabilir?
İnsanlık tarihine bakıldığında, farklı coğrafyalarda ve birbirinden bağımsız kültürlerde şaşırtıcı ölçüde benzer bir anlatının tekrarlandığı görülür: Dünya bozulmuştur, mevcut düzen adaletsizdir, insanlar acı çekmektedir ve bütün bu karmaşayı sona erdirecek olağanüstü bir kişi gelecektir.
Bu kişi kimi zaman Mesih, kimi zaman Mehdi, kimi zaman peygamber, ilahi kral ya da kültürel kahraman olarak ortaya çıkar. Modern ve seküler toplumlarda ise aynı anlatı dini dilini kaybederek “ülkeyi kurtaran veya kurtaracak lider”, “sistemi düzeltecek kişi” veya “toplumu yeniden ayağa kaldıracak güçlü önder” biçiminde yaşamaya devam edebilir.
Bu nedenle kurtarıcı beklentisini yalnızca belirli bir dinin teolojik öğretisi olarak değerlendirmek yetersizdir. Burada daha eski ve daha temel bir antropolojik mesele vardır: İnsan, kendi üzerinde hâkimiyet kuramadığı bir dünyayı nasıl anlamlandırır?
Bu yazının amacı Mesih'in ya da Mehdi'nin gerçekten gelip gelmeyeceğini tartışmak değildir. Aynı şekilde Mesih inancını patolojik bir durum veya basitçe “dini bir yanılgı” olarak açıklamak da değildir. Daha temel bir soruya odaklanmaktadır: İnsan neden belirli tarihsel koşullarda kurtuluşu kendi dışındaki olağanüstü bir figürde somutlaştırma eğilimine girer?
Burada önemli bir metodolojik ayrım yapmak gerekir. Bir inancın psikolojik, toplumsal veya ekonomik kökenlerini açıklamak, onun metafizik olarak doğru ya da yanlış olduğunu kanıtlamaz. Bir inancın neden ortaya çıktığını açıklamak ile onun doğru olup olmadığını değerlendirmek farklı entelektüel işlemlerdir.
Dolayısıyla mesele Tanrı'nın varlığı veya Mesih'in kurtarıcılığı hakkında hüküm vermek değil; insanın neden kurtarıcı figürlerine ihtiyaç duyabildiğini anlamaktır.
Bu sorunun ilk durağı insan psikolojisidir.
İnsan, belirsizlik karşısında yalnızca korkmaz; aynı zamanda açıklama arar. Savaş, hastalık, ekonomik çöküş, toplumsal şiddet, doğal felaketler veya kişisel travmalar insanın yalnızca maddi koşullarını değil, dünyaya ilişkin zihinsel haritasını da sarsar.
“Bunu kontrol edemiyorum” duygusu zamanla başka bir düşünceyi doğurabilir: “Bunu kontrol edebilecek biri olmalı.”
Kurtarıcı figürünün psikolojik gücü tam da burada ortaya çıkar.
Kurtarıcı, kaosun karşısına düzeni; belirsizliğin karşısına iradeyi; güçsüzlüğün karşısına kudreti yerleştirir. Böylece yalnızca gelecekte ortaya çıkacak bir kişi olmaktan çıkar ve insan zihninde kontrolün sembolü haline gelir.
Bilişsel din psikolojisinin önemli isimlerinden Justin Barrett'ın çalışmalarında vurgulanan fail ve niyet tespitine yönelik bilişsel eğilim, bu bağlamda açıklayıcıdır. İnsan zihni çevresindeki olayların ardında failler, amaçlar ve niyetler aramaya yatkındır. Bu mekanizmanın zaman zaman aşırı etkin çalışabilmesi, doğaüstü varlıklara ilişkin düşüncelerin oluşmasını kolaylaştıran bilişsel koşullardan biri olarak değerlendirilebilir.
Fakat bundan “Tanrı inancı yanlıştır” sonucu çıkmaz. Söylenebilecek daha sınırlı şey şudur: İnsan zihni belirsizliği çoğu zaman niyet ve fail kavramları aracılığıyla anlamlandırmaya eğilimlidir.
Mesih figürü, bu eğilim açısından son derece güçlüdür. Çünkü belirsizliğe yalnızca bir açıklama getirmez; açıklamayı kişileştirir. Kaosun karşısına bir kişi koyar.
Fakat insanın kurtarıcı arayışı yalnızca korkudan doğmaz. İnsan aynı zamanda parçalanmışlığını da aşmak ister.
Carl Gustav Jung'un Aion adlı eserinde Mesih figürünü “Self”, yani Benlik arketipiyle ilişkilendirmesi bu nedenle önemlidir. Jung'un kullandığı anlamda Self, gündelik anlamdaki ego değildir. Ego bilincin merkezidir; Self ise bilinç ile bilinçdışını kapsayan daha geniş psikolojik bütünlüğü ifade eder.
Bu perspektiften Mesih, yalnızca gökten gelecek bir kurtarıcı değildir. Aynı zamanda insanın parçalanmışlığını aşma ve bütünlüğe ulaşma arzusunun sembolü olarak okunabilir.
Bu durumda soru değişir: İnsan neden Mesih'i bekler?
Belki daha temel soru şudur: İnsan neden bütünlüğü bekler?
İnsan kendisini eksik, parçalanmış ve güçsüz hissettiğinde, zihinsel dünyasında bunun karşısına bir bütünlük imgesi yerleştirebilir. Mesih figürü de bu bütünlüğün kültürel ve dinsel biçimde kişileştirilmiş hali olabilir.
Ancak Jung'un yaklaşımını “Mesih yalnızca insan psikolojisinin ürünüdür” şeklinde yorumlamak da indirgemeci olur. Jung'un temel meselesi, dini sembollerin insan pişesinde nasıl işlediğidir; metafizik gerçekliği basitçe psikolojiye indirgemek değildir.
William James'in din psikolojisi de bu noktada farklı bir pencere açar. The Varieties of Religious Experience adlı eserinde dini dönüşümü, bölünmüş ve dağınık benliğin daha bütünlüklü bir yapıya kavuşması üzerinden düşünür.
İnsan suçluluk, değersizlik, korku, yalnızlık veya anlamsızlık içinde yaşarken dini deneyim ona yalnızca bir inanç değil, yeni bir kimlik ve anlam çerçevesi sağlayabilir.
Dolayısıyla Mesih figürü, yalnızca “gelecekte dünyayı kurtaracak kişi” değildir. Aynı zamanda bireyin bugün yaşadığı psikolojik dağınıklığı düzenleyen bir anlam merkezi olabilir.
James'in pragmatik yaklaşımı burada önemli bir sınır da koyar: Bir inancın psikolojik olarak faydalı olması, onun metafizik olarak doğru olduğunu kanıtlamaz.
Bir inanç insana umut, dayanıklılık ve anlam sağlayabilir. Ancak aynı psikolojik işlevler yanlış, manipülatif veya otoriter inançlar tarafından da kullanılabilir.
Bu nedenle kurtarıcı figürünü anlamanın ilk düzeyi psikolojik olduğu kadar antropolojiktir. İnsan yalnızca hayatta kalmak isteyen bir canlı değildir; yaşadığı dünyanın anlaşılabilir olduğuna inanmak isteyen bir canlıdır.
Kaos yalnızca dış dünyada meydana gelmez. Kaos, insanın zihninde de oluşur.
Kurtarıcı figürü ise bu kaosun karşısına bir düzen imgesi yerleştirir.
İnsan belirsizliğe dayanabilmek için bazen geleceğe yüzünü çevirir. Orada bir yüz görür. O yüz, kurtarıcıdır.
Allah kurtarsın!
Prof. Dr. Mehmet Şahin/TİMETÜRK
