Sömürgecilik kavramı zihnimizde genellikle askerî üniformaları, işgal ordularını, sınır kapılarını, haritaları ve bayrakları canlandırır. Oysa çağdaş dünyada bir ülkenin sınırlarından içeri girmek veya onu kontrol altına almak için her zaman tanklara ihtiyaç duyulmaz.
Bazen bir üniversitenin ders programı, bir şirketin terminolojisi, uluslararası kuruluşların raporları, akademik makale başlıkları veya teknoloji platformlarının arayüzleri çok daha sessiz ve derin bir işgal gerçekleştirebilir. Toprağı işgal etmek için bir orduya ihtiyaç vardır ancak zihni işgal etmek için bazen yalnızca bir sözlük yeterlidir.
Çokdillilik ve dilsel sömürgeleştirme arasında ince bir çizgi vardır. Mesele, İngilizce öğrenmek, yabancı kavramları kullanmak veya kültürler arası etkileşime karşı çıkmak kesinlikle değildir. Tam aksine, çokdillilik entelektüel zenginliğin en önemli kaynaklarından birini oluşturur. Asıl sorun, bir dilin yalnızca bir iletişim aracı olmaktan çıkıp düşünmenin yegâne ölçüsü hâline gelmesidir.
Bir toplum zamanla kendi kavramlarını üretmek yerine başka bir dilde üretilmiş kavramları ithal etmeye başladığında, sadece kelimeleri değil; o kelimelerin arkasındaki tarihsel deneyimleri ve düşünsel varsayımları da beraberinde ithal etmiş olur.
Dolayısıyla şu soru artık görmezden gelinemeyecek kadar hayati bir önem taşımaktadır: Kavramların da sömürgeciliği olur mu?
Cevap oldukça açıktır: Olur; hatta bu durum bazen sömürgeciliğin en sessiz ve kalıcı biçimidir.
Dil, dünyayı yalnızca anlatmakla kalmaz; aynı zamanda onu sınıflandırır, düzenler ve anlamlandırır. Bir şeyi adlandırmak onu yalnızca göstermek değil, belirli bir düşünsel çerçevenin içine hapsetmektir. Ludwig Wittgenstein’ın ünlü eserinde belirttiği gibi, dilimizin sınırları dünyamızın sınırlarını anlam anlamında belirler. İnsanın dünyası ile dünyayı ifade etme kapasitesi arasında çok güçlü bir bağ vardır.
Dilsel sömürgeleştirme süreci, insanların başka bir dili öğrenmesiyle başlamaz; çok daha tehlikeli bir şekilde, kendi gerçekliğini başka bir dilin hazır kategorileriyle düşünmeye başlamasıyla başlar. Toplumlar kendi gerçekliklerini şu şekilde adlandırmaya başladığında acaba sadece kelimelerini mi değiştiriyordur:
Kendi yoksulluğuna “yapısal uyum” (structural adjustment) demek,
Kendi işsizliğini “emek piyasası esnekliği” (labour market flexibility) olarak tanımlamak,
Kendi kültürel dönüşümünü “modernleşme” (modernization) kavramıyla açıklamak,
Kendi eğitim krizini bir “performans sorunu” (performance issue) olarak görmek.
Bu tür bir adlandırma değişimi, yaşanan gerçekliğin tamamen başka bir epistemolojik çerçeveye teslim edildiğini gösterir.
Antonio Gramsci’nin kültürel hegemonya kavramı bu tartışmayı aydınlatmak için kritik bir öneme sahiptir. Gramsci’ye göre iktidar sadece baskı ve zor kullanarak ayakta durmaz; insanların dünyayı belirli bir “doğal” ve “kendiliğinden” anlamlandırma biçimini benimsemeleriyle de işler. Bir kavramın sürekli ve sorgulanmadan kullanılması, zamanla onun dokunulmaz ve mutlak bir doğru hâline gelmesine yol açar.
Akademik dünyada kullanılan şu kavramlar elbette başlı başına bir sorun değildir:
Peer review (akran değerlendirmesi)
Ranking (sıralama) ve impact factor (etki faktörü)
Governance (yönetişim) ve stakeholder (paydaş)
Innovation (inovasyon) ve networking (ağ kurma)
Asıl sorun, bu kavramların alternatiflerinin bulunmadığı veya kullanılamayacağı varsayımıyla, insan düşüncesinin bu dar terminolojinin içine hapsedilmesidir. Bir süre sonra kavram düşünceyi açıklamakla kalmaz, doğrudan düşüncenin kendisini belirlemeye başlar ve hegemonya tam bu noktada devreye girer.
Frantz Fanon, Black Skin, White Masks adlı eserinde dil, toplumsal statü ve sömürgecilik arasındaki bağı incelerken temel sorunun sadece hangi dili konuştuğumuz olmadığını, konuştuğumuz dilin bize kendimizi nasıl görmeyi öğrettiğini sorgular. Fanon’un özgürleşme çağrısı, insanın başka birinin tanımladığı kategorilere mahkûm edilmemesi gerektiği üzerine kuruludur.
Benzer şekilde Ngũgĩ wa Thiong’o, Decolonising the Mind adlı eserinde dilin hafızanın taşıyıcısı olduğunu vurgular. Bir toplum kendi atasözlerini, masallarını, şiirlerini ve tarihsel deneyimlerini kaybettiğinde sadece kelimelerini değil, dünyayı yorumlama biçimlerini de yitirir.
UNESCO verileri de bu sorunun teorik bir tartışmadan ibaret olmadığını kanıtlamaktadır:
Dünya üzerinde 7.000’den fazla dil ve işaret dili olmasına rağmen, dünya nüfusunun yüzde 40’ı eğitimini en iyi anladığı ana dilinde alamamakta ve yüzyılın sonuna kadar yaklaşık 1.500 dilin ortadan kalkabileceği öngörülmektedir. Sonuç itibarıyla mesele yalnızca bir “dil sevgisi” meselesi değil, insanın kendi varoluşunu ve deneyimini kendi öz kavramlarıyla savunabilme meselesidir.
Prof. Dr. Teoman Duralı’ya göre, dil ve kültür, bir milletin var olmasını ve yaşamasını sağlayan en önemli unsurlardır; dilin ve hafızanın yokedilmesi ise en büyük kültürel sömürü ve soykırım aracıdır.
Prof. Dr. Mehmet Şahin/TİMETÜRK
