Kur’an Kursundan Paralel Topluma
Dinî Cemaatin İktidar Sosyolojisi
Bir dini hareketi değerlendirirken yapılabilecek en büyük yanlışlardan biri, başlangıç şartlarıyla ulaştığı kurumsal noktayı birbirine karıştırmaktır. Her toplumsal hareket zamanın içinde değişir. Kurucusunun zihnindeki gaye ile üçüncü yahut dördüncü nesilde ortaya çıkan organizasyon aynı şey olmayabilir. Hatta çoğu zaman değildir. Max Weber’in karizmatik otoritenin zaman içerisinde bürokratikleşmesine ilişkin çözümlemeleri yalnız Batılı siyasi organizasyonları değil, dini cemaatlerin kaderini anlamak için de son derece öğreticidir. Başlangıçta bir insanın bilgisi, ahlakı veya maneviyatı etrafında teşekkül eden halka, kurucu öldükten sonra ayakta kalabilmek için kurum üretmeye başlar. Kurum mülk ister, para ister, yönetici ister, personel ister, disiplin ister; nihayet bütün bunları koruyacak bir otorite mekanizması ister.
Süleyman Hilmi Tunahan’ın etrafında meydana gelen dini eğitim hareketinin geçirdiği dönüşüm de bu çerçevede okunmalıdır. Tunahan’ın yaşadığı dönemde Cumhuriyet’in din politikalarının doğurduğu şartlar, özellikle klasik din eğitiminin kesintiye uğradığı yıllar, Kur’an ve temel dini bilgiyi öğretmeye çalışan insanları toplumun gözünde yalnız hoca değil aynı zamanda bir boşluğu dolduran aktörler haline getirdi. Süleyman Hilmi Tunahan’ın bu şartlar altında yetiştirdiği öğrenciler, açtığı ders halkaları ve daha sonra gelişen kurslar onun tarihsel şahsiyetini anlamak bakımından önemlidir.
Bu sebeple Tunahan’ın şahsını, ölümünden onlarca yıl sonra onun ismi etrafında ortaya çıkmış bütün ekonomik ve siyasi ilişkilerin doğrudan müsebbibi gibi göstermek tarih yazıcılığı olmaz. Aksine asıl soruyu kaçırmamıza sebep olur. Çünkü mesele Tunahan’ın ne yaptığı kadar, Tunahan’dan sonra onun otoritesinin hangi kurumsal mekanizma içerisinde yeniden üretildiğidir.
İsmail Çağlar’ın Süleymancılık üzerine yaptığı çalışma burada oldukça dikkat çekici bir dönüşümü tarif ediyor. İlk dönemde ağırlıklı olarak ders ve irşat halkası niteliğinde olan hareket, kursların ve yurtların yaygınlaşmasıyla birlikte çok daha karmaşık bir yapıya evriliyor. Yurtların sayısı arttıkça onları idare edecek yöneticiler, hocalar ve mali kaynaklar gerekiyor. Kurumların ihtiyaçları büyüdükçe yalnız esnaf yardımıyla devam ettirilemeyecek ekonomik ilişkiler ortaya çıkıyor. Cemaatin içinde yetişmiş “daimi talebelerin” yanına liselerde ve üniversitelerde okuyan, daha sonra farklı mesleklere giren fakat cemaatle ilişkisini sürdüren “okul talebeleri” ekleniyor. Böylece yalnız din adamı yetiştiren bir çevreden, doktoru, avukatı, mühendisliği, iş insanı, bürokratı ve profesyoneli olan geniş bir sosyal ağ meydana geliyor.
Buraya kadar anlatılanların hiçbiri kendi başına suç yahut ahlaki kötülük değildir. İnsanların yardımlaşması, öğrenci okutması, yurt kurması, burs vermesi, aynı manevi çevreden gelen insanların birbirleriyle dayanışması sivil toplumun tabii unsurlarıdır. Sorun, bu ilişki ağının zamanla toplumun diğer kurumlarına alternatif bir aidiyet ve otorite düzeni üretmeye başlaması halinde ortaya çıkar.
Devlet ile cemaat arasındaki esas sınır da burada belirginleşir.
Devlet vatandaşı hukuk üzerinden tanır. Cemaat mensubunu aidiyet üzerinden tanır. Devlet açısından insanın kim olduğu, kanun karşısındaki hak ve sorumluluklarıyla ilgilidir. Kapalı bir dini organizasyon açısından ise insan, çoğu zaman “bizden” yahut “bizden olmayan” şeklinde ayrışmaya başlayabilir. Bu ayrım zayıf kaldığında sosyal dayanışma üretir; mutlaklaştırıldığında ise paralel toplum üretmeye başlar.
“Paralel yapı” kavramını Türkiye’de FETÖ tecrübesinden sonra o kadar hoyratça kullandık ki kavram neredeyse siyasi hakarete dönüştü. Oysa sosyolojik anlamda paralellik, illa silahlı darbe hazırlamak değildir. Devletin eğitimine karşı kendi kapalı eğitim sisteminizi, sosyal güvenliğine karşı kendi yardım sisteminizi, liyakat düzenine karşı kendi referans mekanizmanızı, ekonomik piyasasına karşı kendi dayanışma ekonominizi, hukukuna karşı da kendi ahlaki ve örgütsel disiplininizi kurduğunuzda toplumun içerisinde başka bir toplum meydana getirmeye başlarsınız. Bu yapı devlete karşı silah çekmeyebilir; hatta devletle son derece uyumlu da çalışabilir. Fakat mensubunun hayatının her alanını kuşatmaya başladığı ölçüde kendi egemenlik alanını üretir.
Bir çocuk üzerinden düşünelim. Anadolu’nun yoksul bir ilçesinden çıkmış, eğitim için başka bir şehre gönderilmiş on üç-on dört yaşındaki bir çocuk. Ailesinin ekonomik imkânları sınırlı. Devlet yurdu yok yahut yeterli değil. Özel yurt pahalı. Bir cemaat ona kapısını açıyor. Kalacak yer veriyor, yemek veriyor, ders çalıştırıyor, dini eğitim veriyor, arkadaş çevresini oluşturuyor. Birkaç yıl sonra üniversiteyi kazanıyor; aynı yapının başka bir yurdunda yahut evinde kalıyor. Üniversiteden mezun olduğunda iş bulması için yine bu çevrenin esnafı veya profesyonelleri yardımcı oluyor. Evleneceğinde aynı sosyal çevreden bir eş tavsiye ediliyor. Ticaret yaptığında müşteri çevresi aynı ağdan geliyor. Çocuğu olduğunda o da benzer eğitim sistemine giriyor.
Burada hukuken hiçbir suç bulunmayabilir. Ama sosyolojik olarak son derece kuvvetli bir kapalı dolaşım sistemimeydana gelmiştir.
Pierre Bourdieu’nün sosyal sermaye dediği şeyin dini bir versiyonuyla karşı karşıyayızdır. Aidiyet, insana yalnız manevi teselli sağlamaz; barınma, iş, çevre, evlilik, ticaret, statü ve güvenlik de sağlar. Böyle bir sistemde insanın organizasyonla ilişkisi yalnız inanç ilişkisi olmaktan çıkar. Yapıdan kopmak, yalnız sohbet halkasını terk etmek değil bütün sosyal sermayeyi kaybetmek anlamına gelebilir. O andan itibaren özgür iradenin nerede bittiğini, kurumsal bağımlılığın nerede başladığını tayin etmek kolay değildir.
Modern cemaatlerin en hassas problemi budur.
Din, insanla Allah arasındaki bağı kuvvetlendirmesi gerekirken organizasyon, zamanla insanla Allah arasındaki bütün yolların kendi üzerinden geçtiği vehmine kapılabilir. Kurumsal yapı kendisini dinin hizmetkârı olarak değil, dinin zorunlu temsilcisi olarak görmeye başladığında kutsal olanla beşerî organizasyon birbirine karışır.
Seyyid Kutub’un cahiliye ve hâkimiyet tartışmasını yahut Mevdudi’nin ilahî egemenlik fikrini bugünkü cemaat sosyolojisine mekanik biçimde taşımak elbette doğru olmaz. Fakat her ikisinin de üzerinde ısrarla durduğu temel bir ikaz vardır: İnsan, mutlak itaati başka bir insana devrettiği anda tevhidin siyasi ve ahlaki neticesini kaybetmeye başlar. İslam’ın en temel iddiası, insanı insana kulluktan kurtarmaktır. Bu nedenle herhangi bir dini organizasyon mensubundan liderine, ailesine yahut kurumsal hiyerarşisine sorgulanamaz bir itaat bekliyorsa, kendisini ne kadar İslami terminolojiyle süslerse süslesin tevhidin insanı özgürleştirici mahiyetiyle gerilim yaşamaya başlamış demektir.
Burada modern seküler devlet ile İslami tevhid anlayışı arasında sanıldığı kadar büyük bir zıtlık da yoktur. Devletin bir cemaate “sen vatandaşın vicdanına sahip olamazsın” demesi dine müdahale değildir. Bilakis insanın vicdanını kurumsal tahakkümden korumaktır. Aynı şekilde İslam’ın “Allah’tan başkasına mutlak itaat yoktur” ilkesi de bir anlamda dünyevi otoritelerin sınırlandırılmasıdır. Biri hukuk diliyle, diğeri iman diliyle insana aynı şeyi hatırlatır: Hiçbir beşerî organizasyon mutlak değildir.
Bu nedenle Süleymancılık meselesini yalnız mali suç soruşturması üzerinden tartışmanın yetersiz olduğunu düşünüyorum. Türkiye’nin asıl konuşması gereken şey, yıllardır ülkenin dört bir yanında kurulan yurt ve kurs sisteminin nasıl bir insan tipi ve nasıl bir aidiyet rejimi ürettiğidir.
Akademik araştırmalar, cemaatin resmi kurs ve yurt imkânlarını kullanmakla birlikte kendi geleneksel eğitim metodunu ve müfredatını devam ettirdiğini aktarıyor. Bu husus özellikle önemlidir. Çünkü devletin ruhsat verdiği bir eğitim veya barınma kurumu içerisinde fiilen devletin bilgisi ve denetiminin dışında ikinci bir pedagojik dünya kuruluyorsa, mesele yalnız din özgürlüğüyle açıklanamaz.
Her cemaatin kendi dini yorumunun olması tabiidir. Hanefi ile Şafii aynı değildir; Nakşibendi ile Kadiri aynı manevi yöntemi takip etmez; tarikat veya cemaatler arasında farklı eğitim usulleri olabilir. Devletin görevi herkesi aynılaştırmak değildir. Fakat çocukların eğitimi söz konusu olduğunda devlet “dini özgürlük” diyerek tamamen geri çekilemez. Çünkü çocuk henüz yetişkin bir mürid değildir. Kendisini koruyacak hukuki ve entelektüel olgunluğa sahip değildir. Ona ne öğretildiği kadar, ona nasıl düşünmesi gerektiğinin öğretilip öğretilmediği de kamusal bir meseledir.
İşte burada din eğitiminin çok temel bir problemi ortaya çıkıyor: Lafız ile mana arasındaki mesafe.
Kur’an-ı Kerim’i doğru telaffuz etmek elbette kıymetlidir. Tecvid bilmek, mahreçleri öğrenmek, hıfz yapmak büyük emektir. Fakat bütün dini eğitim lafzın kusursuz tekrarına indirgeniyor, buna karşılık Kur’an’ın adalet, emanet, tefekkür, akletme, şahitlik, kul hakkı ve zulme karşı duruş gibi kurucu ahlakı öğrencinin zihninde ikinci plana itiliyorsa ortaya tuhaf bir dindarlık çıkar. İnsan ayetin harflerini bilir fakat ayetin kendisine ne söylediğini bilmez. Hocaya itaatin önemini bilir ama adaletsiz hocaya nasıl itiraz edeceğini bilmez. Cemaatine sadakat gösterir fakat cemaatinin hata edebileceği ihtimalini zihnine dahi getiremez.
Böyle bir eğitim düzeninde Kur’an öğrenilir fakat Kur’an’ın insanı özgürleştiren anlamı buharlaşabilir.
İnsanın akletmesini emreden bir kitabın eğitimi, sorgulamayı ayıp sayan bir kültüre dönüşmüşse ortada ciddi bir çelişki vardır. Kutsal metnin sürekli okunması bu çelişkiyi ortadan kaldırmaz. Rene Guénon’un modern dünyanın kutsalı biçimden ibaret hale getirmesine yönelttiği eleştiriyi tersinden dini yapılara da yöneltmek mümkündür: Gelenek yalnız ritüelin korunması değildir; mananın taşınmasıdır. Mana yok olduğunda biçim kalabilir, hatta biçim daha da gösterişli hale gelebilir; fakat ruh ortadan çekilir.
Dini cemaatler için asıl tehlike sekülerleşme bazen dışarıdan gelmez. Cemaatin kendi kurumsallaşması da son derece dünyevileştirici olabilir. Bir yapı büyüdükçe mülk sahibi olur, mülkü korumak için yönetici seçer, yönetici güç kazandıkça otoritesini korumak ister, otorite ekonomik sermayeyle birleştiğinde din dili artık yalnız manevi terbiye değil kurumsal meşruiyet üretmeye başlar. Böylece başlangıçta dünyanın karşısında duran dini hareket, zamanla dünyanın en klasik iktidar mücadelelerini kutsal kelimelerin arkasında yaşamaya başlayabilir.
Alihan Kuriş ile Fatih Süleyman Denizolgun çevresinde yaşanan liderlik kavgasını yalnız aile ihtilafı olarak değil, biraz da bu çerçevede okumak gerekir. Manevi hizmet makamının kime ait olduğuna dair bir tartışmanın içerisinde şirketler, malvarlıkları, yüzlerce kurum ve on binlerce insanın sadakati konuşuluyorsa, artık karşımızda yalnız tasavvufi bir halefiyet tartışması bulunmuyor demektir.
Bu noktada Aladağ faciasını hatırlamamak mümkün değildir.
29 Kasım 2016’da Adana’nın Aladağ ilçesindeki özel kız öğrenci yurdunda çıkan yangında on biri çocuk on iki insan hayatını kaybetti. TBMM Araştırma Komisyonu tutanaklarına bakıldığında facianın yalnız kötü talih yahut tek bir teknik hatayla açıklanamayacağı görülüyor. Yangından önce yapılan denetimlerde yangın söndürme tatbikatının gerçekleştirilmediği, binanın depreme dayanıklılık raporunun bulunmadığı, bazı bölümlerin yerleşim planına uygun kullanılmadığı, personel eksikliklerinin olduğu açıkça tespit edilmişti. Daha sonra yapılan denetimde yangın tatbikatı yapılmadığı halde yangına karşı gerekli tedbirlerin alındığı yönünde olumlu işaretleme yapılmış olması, Türkiye’deki denetim kültürünün ne kadar vahim olabildiğini gösteren ibretlik bir kayıttır.
Aladağ’ı yalnız “cemaat yurdu yandı” diye okumak kolaydır. Fakat bu, devletin sorumluluğunu ortadan kaldıran son derece rahat bir okuma olur. O çocuklar bir özel yurtta kalıyorlardı ama Türkiye Cumhuriyeti’nin çocuklarıydı. Ruhsat veren, denetleyen ve eksikleri tespit eden kamu kurumlarıydı. Eğer devlet kendi tespit ettiği eksikliğin giderilip giderilmediğini kontrol etmiyor, formlara “evet” yazmakla yetiniyor ve sonrasında on iki can kaybediliyorsa burada cemaat sorumluluğu kadar devletin denetim zaafı da konuşulmalıdır.
İşte tam da bu sebeple cemaat meselesi yalnız cemaatlere bırakılamaz.
Devlet bir taraftan çocukların barınma ve eğitim ihtiyacını yeterince karşılamayıp ortaya çıkan boşluğu dini organizasyonlara bırakıyor, diğer taraftan bu organizasyonların yetiştirdiği insan ve sermaye ağı büyüdüğünde bundan endişe ediyor. Bu, kendi sebebini üretip sonra sonucuyla mücadele etmektir.
Yoksulluk burada belirleyicidir. Yurdu olmayan öğrenciye yatak sağlayan, burs veremeyen devletin yerine burs veren, iş bulamayan mezuna çevresi üzerinden istihdam sağlayan yapı kısa sürede yalnız dini değil sosyal otorite kazanır. İnsanlar kendilerine iyilik yapan yapıya minnet duyar. Minnet zamanla sadakate, sadakat de eleştiriden uzaklığa dönüşebilir. Bundan dolayı sosyal devlet meselesi yalnız iktisadi adalet meselesi değildir; aynı zamanda milli güvenlik meselesidir.
Türkiye çocuğunu barındıramıyorsa cemaat barındırır. Gencine eğitim imkânı sağlayamıyorsa başka bir yapı sağlar. Mezununa liyakatli istihdam zemini kuramıyorsa aidiyet ağları iş bulur. Sonra devlet bu ağların güçlenmesine şaşırır.
Şaşırmamak gerekir.
Boşluğu kim dolduruyorsa otoriteyi o üretir.
Mali şeffaflık meselesi de tam burada devreye giriyor. Din adına toplanan para sıradan ticari sermayeden daha hassastır. Çünkü bağışçı para verirken yatırım getirisi beklemez; sevap bekler. İtimat, ekonomik denetimin yerini aldığı anda suistimal için son derece tehlikeli bir alan açılır. “Hizmet için” verilen para ile ticari faaliyet arasındaki sınır, şirketle dernek arasındaki ilişki, yurtdışı transferlerinin mahiyeti, vakıf ve tüzel kişilikler arasındaki mali dolaşım şeffaf değilse dini itimat ekonomik dokunulmazlığa dönüşür.
Bugünkü soruşturmanın hangi hükümle neticeleneceğini bilmiyoruz. Belki isnatların bir kısmı sabit olacak, belki bir kısmı olmayacak. Buna mahkemeler karar verecek. Fakat bugünkü soruşturma olmasa bile dini organizasyonların mali yapısının diğer bütün tüzel kişilerden daha az değil, daha fazla şeffaf olması gerektiği gerçeği değişmez.
Çünkü “Allah için” denilen yerde insan denetimi ortadan kalkmamalıdır.
Tam tersine daha da kuvvetlenmelidir.
İslam tarihinde vakıf müessesesinin gelişmiş muhasebe ve kayıt kültürü boşuna değildir. Emanet, yalnız iyi insan olduğuna inanılan kişiye teslim edilmez; hesabı sorularak korunur. Hz. Ömer’in kamu malına yaklaşımını anlatıp kendi cemaatinin kasasını sorgulamayı edepsizlik sayan dini kültür, aslında kendi anlattığı İslam’la çelişmektedir.
Belki Türkiye’nin dini cemaatler meselesinde yeniden hatırlaması gereken kelime “yasak” değil, mesuliyet olmalıdır.
Cemaatin var olma hakkı vardır; ama çocuğa karşı mesuliyeti de vardır. Din öğretme hakkı vardır; fakat zihni kapatma hakkı yoktur. Bağış toplama hakkı vardır; hesabını vermeme hakkı yoktur. Siyasetle görüşebilir; ancak kendi mensuplarının iradesini bir lidere paketleyip siyasi pazarlığın malzemesine dönüştürmesi ahlaki değildir. Devlette görev yapan mensubu olabilir; ama devlet görevlisinin üzerinde ikinci bir emir-komuta kuramaz.
Bu sınırlar belirlendiğinde dini cemaatler devletin düşmanı değil sivil toplumun unsuru olur. Belirlenmediğinde ise sivil toplum ile paralel toplum arasındaki çizgi giderek silinir.
Ben Süleyman Hilmi Tunahan’ın ismine bakarak bugünkü yapının bütün faaliyetlerini kutsayamam. Fakat bugünkü yapının hatalarına bakarak Tunahan’ın tarihsel mücadelesini de yok sayamam. Hakkaniyet tam olarak budur.
Tunahan’ın Kur’an öğretme gayreti başka bir şeydir; onun ölümünden sonra meydana gelen bürokrasinin, siyasetin, ekonominin ve liderlik mücadelesinin hesabı başka bir şey.
Belki Süleymanlılar olarak bilinen yapının kendi mensuplarının da bugün sorması gereken soru şudur: Biz gerçekten Süleyman Hilmi Tunahan’ın bıraktığını mı muhafaza ediyoruz, yoksa onun isminin etrafında sonradan üretilmiş bir iktidar düzenini mi?
Çünkü bir dini hareket için en büyük tehlike dışarıdan gelen düşmanlık değildir.
Kendi vasıtasını gayesine dönüştürmesidir.
Kur’an öğretmek için kurulan kurum, bir gün kurumu yaşatmak için Kur’an’ı kullanmaya başlarsa bütün hikâye tersine dönmüş demektir.
O andan sonra mesele din hizmeti değil, kutsalın araçsallaştırılmasıdır.
Ve kutsalın araçsallaştırıldığı her yerde en büyük zararı önce din görür.
Sonra insan.
Sonra toplum.
En sonunda da Devlet.
İsmail Yurdseven/TİMETÜRK
