Türk aile yapısının ve genelde Türk toplumunun bir çözülme ve yabancılaşma sürecinden geçtiği artık görünür hale gelmiştir.
Bir kurum olarak ailenin kökleri
İnsanlık tarihinin en kadim, en kılcal ve aynı zamanda en dirençli toplumsal birimi olan aile; tarihsel süreç içerisinde yalnızca biyolojik bir üreme odağı değil, aynı zamanda insanın toplumsallaşma serüveninin başat sahnesi olagelmiştir.
Klasik sosyolojik düzlemde aile; anne, baba ve çocuklardan müteşekkil, toplumun çekirdeğini oluşturan doğal bir yapı şeklinde tanımlanır. Ne var ki, ailenin evrensel, katı ve değişmez tek bir tanımını yapmak epistemolojik olarak imkânsızdır; zira bu kurum; ekonomik, psikolojik, biyolojik, hukuki ve sosyal boyutların kesişim kümesinde yer alır.
Evlilik kurumu, aileye hukuki ve toplumsal bir meşruiyet kazandırırken; tarihsel ve antropolojik düzlemde evlilik dışı ya da çok eşli/çok kocalı farklı aile formasyonlarının varlığı da göz ardı edilemez.
Geniş aile tipolojisi genellikle ataerkil bir karakter arz eder; iki ya da üç kuşağın, amcaların, dayıların, teyzelerin ve dedelerin aynı çatı altında, ortak bir kaderi paylaştığı kolektif bir dayanışma ağı olarak temellenir. Bu yapı; bireyin sevgi ve duygusal güvenlik gereksinimini karşılamanın yanı sıra, cinsel davranışların düzenlenmesi, neslin sürdürülmesi, dezavantajlı grupların (yaşlılar, hastalar, engelliler) korunması ve en önemlisi sosyalleşme işlevini ifa eder.
Hedef tahtasındaki çekirdek aile
İnsan, biyolojik bir organizma olarak dünyaya gelir; ancak ailenin sunduğu kültürel, normatif ve değerler silsilesiyle yoğrularak 'insanlaşır'. Sosyalleşme, bireyin toplumsal akla katılımının ilk ve en kritik basamağıdır.
Günümüzde aile kavramı; kentleşme, sanayileşme ve yoğun göç dalgalarının yarattığı yapısal entropinin ötesinde, küresel odakların bilinçli müdahalelerine maruz kalmaktadır. Aile, masum bir sığınak olmaktan çıkarılarak, kapitalist sistemin ve makro-politik projelerin üzerinde odaklandığı manipülasyona açık bir 'çekirdek yapı' haline getirilmiştir. Tüm sosyal kurumların en temel hücresi olan bu yapının çözülmesi, aslında toplumun bizzat omurgasının kırılması anlamına gelmektedir.
Geleneksel toplumlarda geniş aile; gençlere, hastalara, engellilere ve yaşlılara sunduğu muazzam sosyal ve psikolojik koruma kalkanıyla devletin ve piyasanın kurumsal baskılarına karşı bir tampon görevi görüyordu. Bugün ise neoliberal politikalar, bu tampon bölgeyi tasfiye ederek bireyi tamamen piyasanın atomize edilmiş, yalnızlaştırılmış ve savunmasız bir öznesi haline getirmeyi hedeflemektedir.
Bizdeki kurumsal çözülme ve dışsal manipülasyon
Bugün Türkiye bağlamında somutlaşan tablo, derin bir krizin ve kolektif bir yabancılaşmanın işaretlerini vermektedir. Yeni doğan bir çocuğun aile süzgecinden geçerek toplumun ortak değerlerini, normlarını ve davranış standartlarını edinmesi artık ne ölçüde mümkündür?
Bu hayati soruya olumlu yanıt verebilmek imkânsızdır. Çünkü aile, artık kendi iç dinamikleriyle var olan, kendi akışını kendi tayin eden otonom bir ada değil; sürekli olarak dışsal unsurlar tarafından yönetilen, dizayn edilen ve yönlendirilen pasif bir nesneye dönüşmüştür.
Bugün aile üyelerinin birlikte geçirdiği zamanların niteliği sorgulanmalıdır. Aile içi ilişkiler, sermaye odaklarının ve kültürel endüstrinin empoze ettiği ritimlere göre şekillenmektedir. Ailenin günlük iaşesi, yeme-içme alışkanlıkları, hatta manevi yönelimleri ve ibadet biçimleri bile dışarıdan üretilen endüstriyel formatlara mahkûm edilmiştir. Kendi mutfağında, kendi geleneksel süzgecinden geçerek üretilmeyen bir yaşam tarzının hâkim olduğu yerde, o kurumdan organik bir aile diye bahsetmek hangi mantıkla kabil olabilir?
Türk aile yapısında artık otonomi kaybolmuştur. Ailenin iaşesi, ibadesi, zamanı ve mekânı dışarıdan belirleniyorsa; geriye kalan şey sadece küresel pazarın ürettiği tüketim birimleridir. Aile, otonomisini yitirdiği an tükenmeye mahkûmdur. Bu nedenle Türk aile yapısı artık tükenme aşamasındadır.
Türk aile yapısı dış manipülasyonlara maruz kalmaktadır. Aile üyelerinin zihinleri yönlendirilmekte ve moda tasarımcılarının kölesi haline getirilmektedir. Bu çözülmenin en çıplak, en gözle görülür ve en trajikomik tezahürü ise giyim kuşam kültüründe yaşanan yozlaşmadır. Geleneksel Türk toplumunda ar, hayâ ve örtünme bilinciyle harmanlanan estetik anlayış; bugün küresel moda endüstrisinin dikte ettiği standartlara kurban edilmiştir. Üretici sektörler, insanların ne giyeceğini, hangi ölçü ve kalıplarla sokağa çıkacağını önce bir 'eğitim' ve 'alıştırma' sürecinden geçirerek kabul ettirmiştir.
Türk aile yapısında dejenerasyon ve deformasyon
Dejenerasyon süreci aslında adım adım işlemiştir. İlk başta ayakkabı ve çorap dâhil tüm giysilerde yeni ve yabancı stiller benimsetilmiş; bir sonraki aşamada ise bireylerin kendi iradeleriyle seçtiğini sandığı, aslında başkaları tarafından masabaşında tasarlanmış tek tip giyim biçimleri dayatılmıştır. Sonuçta, övünç kaynağımız olan Türk ailesi; kendi kültürel kökleriyle bağı koparılmış, kendisinin hiç müdahil olmadığı, tamamen harici aklın ürünü olan estetiksiz formları içselleştirmiştir.
Bu zincirleme reaksiyon neticesinde ne anne eski annedir, ne baba eski baba, ne de çocuk o saf çocuktur. Toplum kökten değişmiş ve dönüştürülmüştür. Toplumsal değerler darmadağın olmuş, aile müessesesi içini dolduran anlamdan soyutlanmıştır. Artık 'eski biz' değiliz; fakat bu değişimin her zaman hayra alamet olmadığını idrak etmek mecburiyetindeyiz.
Türk toplumunun ahlak anlayışı, değer yargıları, gelecek beklentileri ve erdem tablosu geri dönülmez biçimde deforme olmuştur. Bugün karşımızda; değerlerinden arındırılmış, ar ve hayâ damarları kurutulmuş, anlama ve kavrama kapasitesi düşürülmüş, zihni küresel moda tasarımcılarının ve tüketim ideolojisinin kölesi haline gelmiş, yalnızca üretilenleri öğütmeye programlanmış trajik bir kuşak durmaktadır.
Ne yapılmalı?
Tüm bu veriler ışığında, soyup soğana çevrilen, kimliksizleştirilen Türk aile yapısını korumak adına bugüne dek üretilen konvansiyonel ve sığ politikaların tamamen etkisiz kaldığı aşikârdır.
Şiddetli bir fırtınaya karşı rüzgâra direnmeye çalışmak nafiledir; akılcı yol, bu yapısal erozyonun felsefi ve politik arka planını doğru okuyarak kökten yeni paradigmatik sorgulamalara ve direniş hatlarına yönelmektir.
Dışarıdan ve tepeden dayatmalar, uyulması için çıkarılan yasalar ve farklı bakanlıkların aldığı tedbirler Türk aile yapısını koruma ve güçlendirmeye yetmiyor. Bizzat ailenin kendi üyelerinden başlatılarak toplumun diğer katmanlarına sirayet edecek etkili ve samimi projeler hem ailenin hem toplumun iyiye doğru evrilmesinin yolunu açacaktır. Zira bu bir inşa sürecidir ve kaynaktan başlatılırsa sağlam kalır. Unutmayalım İbn Rüşd'ün ifadesi ile:
"Yumurta dıştan bir güçle kırılırsa yaşam son bulur, içten bir güçle kırılırsa yaşam başlar; zira sahih dönüşümler hep içten gelir."
Prof. Dr. Mehmet Şahin/TİMETÜRK
