Kelimeler bazen insanlardan daha tutarlıdır. Müslüman, dindar, iman, amel, ahlak, helal, haram…
Bunları yan yana koyduğunuzda kusursuz bir dünya çıkar ortaya.
Müslümanlık bir kimliği, iman inanmayı, amel inancın davranışa dönüşmesini, dindarlık ise bütün bunların hayata yansımasını ifade eder.
Teoride bunların ahlakla buluşması beklenir. Fakat hayat teoriden biraz daha karmaşıktır.
“Müslümanım” demek otomatik olarak ahlaklı, “dindarım” demek adil, ibadet etmek dürüst olmak anlamına gelmez.
Ahlakın gerçek sınavı insanın ne söylediğinde değil; para, makam, çıkar ve güç önüne geldiğinde ne yaptığında başlar.
Bu nedenle iman ile amel, dindarlık ile ahlak arasındaki mesafe önemlidir.
İnsan ibadetlerini yerine getirirken ticarette müşterisini aldatabilir; kul hakkından söz ederken işe alımda yakınını kayırabilir; adalet üzerine konuşurken haksızlık kendi lehine olduğunda sessiz kalabilir.
Tersi de mümkündür: Dindar olmadığını söyleyen biri ticaretinde dürüst, kamu görevinde adil ve başkasının hakkına karşı son derece hassas davranabilir.
Bu durum din ile ahlak arasında ilişki olmadığı anlamına gelmez; yalnızca ahlakın dinî kimlik beyanından otomatik olarak çıkarılamayacağını gösterir.
Dindarlık yalnızca görünür sembollerden ibaret olsaydı işimiz kolaydı: Görüntüyü düzeltir, birkaç doğru kelime öğrenir, uygun zamanlarda “kul hakkı” der ve ahlak dosyasını kapatırdık. Ne yazık ki vicdanın böyle bir kısa yolu yok.
Bir başka karışıklık legal ile helal arasında yaşanıyor.
Legal, yürürlükteki hukuka uygun olanı; helal ise dinî ve ahlaki bakımdan izin verileni ifade eder. Bunlar kesişebilir ama aynı şey değildir.
Bir iş kanuna uygun olabilir fakat içinde kayırmacılık, haksızlık veya başkasının hakkı bulunabilir.
Her ahlaksızlığın Ceza Kanunu'nda maddesi de yoktur. Riya yaptınız diye savcı gelmez, kibirden gözaltına alınmazsınız, gösteriş nedeniyle hakkınızda iddianame hazırlanmaz.
Dolayısıyla “Kanuna aykırı değil” demek, “Helaldir, adildir ve ahlakidir” demeye yetmez.
Hukuk davranışımızın dış sınırlarını çizer; ahlak ve inanç ise bazen kanunun hiç girmediği odalarda karşımıza çıkar.
Asıl hassas noktalardan biri de dindarlığın ekonomik ve sosyal sermayeye dönüştürülmesidir.
Dindar bir insan elbette zengin olabilir; zenginlik tek başına dindarlığın karşıtı değildir. Fakat dinî kimlik güven kazanmak, müşteri toplamak, siyasi veya bürokratik çevre edinmek, ihale almak, bağış toplamak ya da ticari itibar oluşturmak için kullanılmaya başlanırsa mesele değişir.
“Bizden”, “dindar”, “muhafazakâr”, “güvenilir”, “hayırsever” gibi sıfatlar ticari referans mektubuna dönüşürse din, insanı dönüştüren bir değer olmaktan çıkıp pazarlama aracına dönüşebilir.
Hele zenginlik daha sonra dindarlığın doğruluğunun delili gibi sunulursa denklem iyice tuhaflaşır: “Allah verdiğine göre doğru yoldayız.”
Böyle düşünürsek dünyanın en zenginlerini aynı zamanda dünyanın en takva insanları ilan etmemiz gerekir ki hesap biraz karışır.
Belki de bu nedenle dindarlığın gerçek ölçüsünü görünürlükte değil, çıkar ile ilkenin karşı karşıya geldiği anda aramak gerekir.
Helali anlatmak kolaydır; haram kazanç önünüze geldiğinde reddetmek zordur.
Kul hakkından söz etmek kolaydır; kendi yakınınızın çıkarı söz konusu olduğunda başkasının hakkını savunmak zordur.
Adaleti istemek kolaydır; karar sevdiğiniz insanın aleyhine çıktığında da aynı adaleti savunmak zordur.
İbadeti göstermek mümkündür, fakat kimsenin görmediği yerde ahlaklı kalmanın fotoğrafı çekilemez.
Dindarlığın vitrini olabilir; ahlakın asıl sınavı vitrin kapandıktan sonra başlar.
Prof. Dr. Mehmet Şahin/TİMETÜRK
