Diploma yetmiyor artık. İş dünyası düşünebilen ve öğrenebilen insan arıyor.
Üniversite bir gence yıllarca cevapları öğretiyor; hayat ve iş dünyası ise daha ilk gün ona cevabı kitapta olmayan bir problem soruyor. Asıl eğitim sorunumuz belki de tam burada başlıyor.
Diploma bir mesleğin kapısını açabilir; fakat o kapının arkasında başarıyı belirleyen şey artık yalnızca ne bildiğimiz değil, bilmediğimiz bir durumla karşılaştığımızda nasıl düşündüğümüz, ne yapabildiğimiz ve ne kadar hızlı yeniden öğrenebildiğimizdir.
Bilginin hızla değiştiği, yapay zekâ ve otomasyonun çalışma biçimlerini dönüştürdüğü bir dünyada eğitimin temel sorusu da değişmek zorundadır: “Öğrenciye ne kadar bilgi öğrettik?” değil, “Öğrenci öğrendiği bilgiyle ne yapabiliyor?”
Eleştirel düşünme, problem çözme, yaratıcılık, iletişim, iş birliği, dijital yeterlilik ve öğrenmeyi öğrenme bu nedenle 21. yüzyıl becerilerinin merkezine yerleşmektedir.
Fakat burada biraz tuhaf bir eğitim tablosuyla karşı karşıyayız. Genç insanın bedensel, sosyal, duygusal ve zihinsel gelişiminin en hızlı olduğu yılları büyük ölçüde sırada, sınıfta ve son yıllarda giderek daha fazla ekran karşısında geçiyor.
Çocuğa yüzlerce formül, kavram ve tanım öğretiyoruz; fakat bazen günlük hayatın küçük bir problemi karşısında ne yapacağını öğretmeyi unutuyoruz.
Sonuçta, karmaşık bir denklemi çözebilen ama basit bir ev işini organize etmekte zorlanan; dünyanın öbür ucundaki biriyle saniyeler içinde dijital bağlantı kurabilen ama yanı başındaki insanla birlikte gerçek bir işi yürütmekte zorlanan; yapay zekâya doğru “prompt” yazabilen ama temel bir tamirat, yemek hazırlama, bütçe yönetimi, yön bulma veya ilk yardım konusunda çaresiz kalabilen gençlerle karşılaşabiliyoruz.
Teknoloji akıllanırken insanın ellerinin giderek beceriksizleşmesi herhâlde 21. yüzyıl becerisi olarak planladığımız bir sonuç değildi.
Oysa pedagojik açıdan insan yalnızca zihniyle öğrenmez; eliyle, bedeniyle, deneyerek, yanılarak, üreterek ve başka insanlarla birlikte çalışarak da öğrenir.
Bu nedenle 21. yüzyıl becerilerini bilgisayar kullanmak, yabancı dil bilmek, kodlama yapmak veya yapay zekâ araçlarına hâkim olmakla sınırlandırmak ciddi bir eksikliktir.
Gerçek yaşam yeterliliği, düşünme becerileri ile yapabilme becerilerinin birleşmesidir.
Problem çözmek bazen karmaşık verileri analiz etmeyi, bazen bozulan basit bir şeyi onarmayı, bazen sınırlı bir bütçeyi yönetmeyi, bazen acil bir durumda doğru davranmayı, bazen de farklı insanlarla birlikte bir işi sonuçlandırmayı gerektirir. Eğitim öğrenciye sürekli hazır ve steril problemler sunarsa, gerçek hayatın biraz dağınık, belirsiz ve cevabı arka sayfada bulunmayan problemleri karşısında şaşırmasına da fazla şaşırmamak gerekir.
Tam da bu nedenle 21. yüzyıl becerileri yaşam boyu öğrenme sürecinin başlangıç donanımı olarak görülmelidir.
Yaşam boyu öğrenme, ömür boyu kursa gitmek, sertifika biriktirmek veya özgeçmişe yeni satırlar eklemek değildir. Asıl mesele insanın değişen koşullar karşısında öğrenme kapasitesini koruması; gerektiğinde öğrendiğini sorgulaması, eski bilgisini güncellemesi ve yeniden öğrenebilmesidir.
Bugün kullanılan teknolojiler değişebilir, bazı meslekler dönüşebilir ve yeni meslekler ortaya çıkabilir. Bu nedenle küresel iş dünyasının uzun vadede ihtiyaç duyduğu insan, yalnızca bugünün işini bilen değil; yarının işini öğrenebilecek zihinsel esnekliğe ve bunu hayata geçirebilecek pratik yeterliliğe sahip insandır.
Üniversite–iş dünyası ilişkisi de birkaç staj protokolü ve kariyer günü fotoğrafından ibaret kalmamalı; gerçek problemler, atölyeler, laboratuvarlar, saha deneyimleri, proje temelli öğrenme ve disiplinlerarası çalışmalar eğitimin doğal parçasına dönüşmelidir.
Elbette üniversitenin görevi yalnızca şirketlere “istihdam edilebilir insan kaynağı” üretmek değildir. Genç insan geleceğin çalışanı olmanın ötesinde insan ve yurttaştır. İyi eğitim zihni geliştirirken bedeni, teoriyi öğretirken pratiği, dijital dünyayı tanıtırken gerçek hayatı ihmal etmemelidir.
Üniversitenin başarısı öğrencinin zihnine ömür boyu yetecek bilgi depolamak da değildir; zaten günümüzde bilginin son kullanma tarihi bazen diplomadan daha hızlı gelebilmektedir. Asıl mesele öğrenebilen, düşünebilen, üretebilen, birlikte çalışabilen ve gerektiğinde kendi hayatını kendi elleriyle sürdürebilen insan yetiştirmektir.
Çünkü geleceğin dünyasında cevabı bilmemek büyük bir sorun olmayabilir; ama zihni bilgiyle doldurup, elleri beceriksiz, muhakemeyi başkasına, hayatı da teknolojiye teslim edilmiş bir genç yetiştirmek eğitimin üzerinde ciddi biçimde düşünmesi gereken sorun alanıdır.
Zihin ve beden sağlığı birbirini tamamlar; bütünsel bir gelişim için her iki yönün de aynı anda eğitilmesi ve güçlendirilmesi gerekir.
Prof. Dr. Mehmet Şahin/TİMETÜRK
