Çocuklarımızı okula gönderirken beklentimizin ne olduğunu ne kadar düşünüyoruz?
İyi notlar alması mı?
Sınavlarda yüksek puan elde etmesi mi?
İyi bir liseye, ardından iyi bir üniversiteye girmesi mi?
Yoksa bütün bunlardan daha temel bir beklentimiz olmalı mı: Çocuğumuzun kendi aklını kullanabilen, karşılaştığı bilgiyi sorgulayabilen, kanıt ile iddiayı ayırabilen ve kendi kararlarının sorumluluğunu taşıyabilen bir insan hâline gelmesi?
Ebeveynlerin çoğunun çocuklarının okulda hangi bilgi ve becerileri edinmesi gerektiğine ilişkin ayrıntılı bir listesi yoktur. Bu şaşırtıcı değildir. Çünkü modern eğitim sistemi büyük ölçüde ters yönde işler: Aile ve çocuk eğitimin amaçlarını belirlemez; hazırlanmış müfredat, ölçme sistemi ve kurumsal yapı çocuğun neyi, ne zaman ve hangi ölçütlere göre öğrenmesi gerektiğini önceden belirler.
Çocuk sisteme girer.
Dersleri bellidir.
Kazanımları bellidir.
Sınavları bellidir.
Başarı ölçütleri büyük ölçüde bellidir.
Fakat bütün bunların arasında yeterince sorulmayan bir soru vardır: Bu çocuk düşünmeyi öğreniyor mu?
Eğitimin en eski yanılgılarından biri, çok bilen insanın iyi düşünen insan olduğunu varsaymaktır.
Oysa insan çok şey bilebilir ama elindeki bilgiyi sorgulamayabilir. Çok kitap okuyabilir ama okuduklarının doğruluğunu değerlendiremeyebilir. Çok yüksek sınav puanları alabilir ama karşılaştığı yeni bir problem karşısında ne yapacağını bilemeyebilir.
Bilgi düşünmenin malzemesidir; düşünmenin kendisi değildir.
Bu nedenle çocuklarımızın yalnızca matematik, fen, tarih, edebiyat veya yabancı dil öğrenmesi yetmez. Eleştirel, yaratıcı, analitik, yansıtıcı, ıraksak ve yakınsak düşünme; problem çözme, üstbiliş ve farklı bakış açılarını değerlendirebilme gibi beceriler de geliştirmeleri gerekir.
Bunların her biri farklı bir zihinsel ihtiyaca cevap verir. Analitik düşünme bütünü parçalara ayırarak anlamayı, yaratıcı ve ıraksak düşünme alternatifler üretmeyi, yakınsak düşünme seçenekler arasından uygun olanı belirlemeyi, üstbiliş ise insanın kendi düşünme sürecini fark edip denetleyebilmesini sağlar.
Ancak bunların merkezinde belki de en hayati beceri bulunur: Eleştirel düşünme.
Eleştirel düşünme ülkemizde zaman zaman yanlış anlaşılmaktadır. Eleştirmek; karşı çıkmak, kusur bulmak veya her söylenene itiraz etmek değildir.
Eleştirel düşünme daha zahmetlidir.
Bir iddia karşısında “Bunun kanıtı nedir?” diye sorabilmektir.
Kaynağın güvenilirliğini değerlendirmektir.
Kendi görüşümüzü destekleyen kanıtları ararken ona aykırı kanıtları da görebilmektir.
Olgu ile yorumu birbirinden ayırabilmektir.
Bir olayın yalnızca görünen sonucuna değil, nedenlerine ve alternatif açıklamalarına bakabilmektir.
Ve belki en zoru “Yanılıyor olabilirim.” diyebilmektir.
Eleştirel düşünmenin gerçek sınavı, karşı tarafın yanlışını bulmak değildir. Kendi düşüncemizdeki yanlışı görebilmektir.
Çünkü insan başkasının önyargısını kolay, kendi önyargısını zor fark eder.
Burada pedagojinin temel problemi ortaya çıkar.
Geleneksel eğitim sistemleri çoğunlukla doğru cevaba büyük değer verir. Öğretmen sorar, öğrenci cevaplar. Doğru cevap puan getirir; yanlış cevap puan kaybettirir.
Böyle bir sistemde çocuk kısa sürede şunu öğrenebilir: Önemli olan doğru soruyu sormak değil, öğretmenin beklediği doğru cevabı bulmaktır.
Oysa gerçek hayat böyle değildir.
Hayatta sorular kitabın sonunda verilmez.
Seçenekler A, B, C, D ve E diye sıralanmaz.
Bazen problemin ne olduğunu bile bizim keşfetmemiz gerekir.
Bu nedenle eğitimin amacı yalnızca cevap veren çocuk yetiştirmek olamaz.
İyi eğitim çocuğa:
“Sen ne düşünüyorsun?”
“Bunu neden düşünüyorsun?”
“Bunun kanıtı nedir?”
“Başka türlü açıklanabilir mi?”
“Karşı görüşte olan kişi ne söyleyebilir?”
“Yeni bilgi ortaya çıkarsa fikrini değiştirir misin?” gibi sorularını sordurabilmelidir.
Bir çocuğun “Bilmiyorum” demesi başarısızlık değildir.
Bazen düşünmenin başlangıcıdır.
Eleştirel düşünmeyi yalnızca soyut bir beceri olarak görmemek gerekir. Bu zihinsel faaliyet özellikle üç temel süreçte görünür hâle gelir: akıl yürütme, yargılama ve karar verme, problem çözme.
Bir romanı okumak tek başına eleştirel düşünme değildir. Fakat romanda anlatılan bir iddianın inandırıcılığını sorgulamak, karakterlerin davranışlarının nedenlerini değerlendirmek veya anlatıcının bakış açısının olayları nasıl etkilediğini fark etmek eleştirel düşünmedir.
Bir haberi okumak da tek başına eleştirel düşünme değildir.
Haberi kim hazırladı?
Kaynak nedir?
Başlık ile içerik birbirini destekliyor mu?
Karşı görüşe yer verilmiş mi?
Görüntü gerçekten anlatılan olaya mı ait?
İstatistik hangi bağlamda kullanılmış?
İşte bu sorular düşünmeyi başlatır.
Dolayısıyla eleştirel düşünme ayrı bir dersin konusu olmaktan çok, bütün derslerin içinde geliştirilmesi gereken bir zihinsel alışkanlıktır.
Geçmişte eğitimin temel problemlerinden biri bilgiye ulaşmaktı. Bugün ise problem giderek değişmektedir.
Çocuklarımızın cebinde insanlık tarihinin büyük bölümünün erişemediği büyüklükte bilgi bulunmaktadır.
Bir kavramı saniyeler içinde arayabilirler.
Bir metni yapay zekâya özetletebilirler.
Bir sorunun cevabını anında bulabilirler.
Fakat yeni problem şudur: Buldukları şey doğru mu?
Dijital çağda eğitim artık yalnızca bilgi aktarmakla yetinemez. Bilginin güvenilirliğini değerlendirmeyi öğretmek zorundadır.
Çünkü yanlış bilgi de doğru bilgi kadar hızlı dolaşmaktadır.
Manipülatif içerikler, sahte görüntüler, algoritmik yönlendirme, reklam, propaganda, komplo teorileri ve yapay zekâyla üretilmiş içerikler karşısında çocuğun zihinsel savunma mekanizması yasaklama değil, düşünme becerisidir.
Çocuğun önüne duvar örerek onu bütün yanlış bilgilerden koruyamayız.
Ama ona doğru ile yanlışı ayırabilecek zihinsel araçlar verebiliriz.
Düşünme eğitiminin yalnızca pedagojik değil, politik bir boyutu da vardır.
Çünkü her yönetim biçimi nasıl bir yurttaş istediğine dair örtük veya açık bir eğitim anlayışı taşır.
Sadece söyleneni yapan insan mı?
Yoksa gerekçe isteyen insan mı?
Otorite söylediği için kabul eden mi?
Yoksa “Neden?” diye soran mı?
Kendi grubunun bütün iddialarını sorgulamadan savunan mı?
Yoksa kendi tarafının yanlışını da eleştirebilen mi?
Demokratik bir toplumun ihtiyacı yalnızca oy kullanabilen yurttaş değildir.
Neye ve neden oy verdiğini düşünebilen yurttaştır.
Çünkü eleştirel düşünme yeteneği zayıfladığında siyaset kolaylıkla kimliklere, sloganlara ve korkulara indirgenebilir.
İnsan kanıt yerine aidiyete göre karar vermeye başlayabilir.
“Bu doğru mu?” sorusunun yerini, “Bunu kim söyledi?” sorusu alabilir.
Kendi tarafımız söylüyorsa doğru, karşı taraf söylüyorsa yanlış kabul edilen bir toplumda eleştirel düşünme değil, taraftarlık zihniyeti hâkim olur.
Düşünebilen insan yalnızca siyasi iktidarı sorgulamaz.
Öğretmeni de sorgular.
Ailesini de.
Medya organını da.
Dinlediği kanaat önderini de.
Kendi siyasi partisini de.
Ve sonunda kendisini de.
Bu nedenle gerçek eleştirel düşünme hiçbir grubun özel mülkü değildir.
Sadece rakibinin propagandasını fark eden kişi eleştirel düşünür değildir. Kendi tarafının propagandasını da fark edebilmelidir.
İşte eleştirel düşünmenin politik değeri buradadır: İnsanı bir başka aklın kolayca yönetebileceği nesne olmaktan çıkarıp kendi muhakemesinin öznesi hâline getirir.
Fakat burada önemli bir sınır vardır. Çocuğa eleştirel düşünme öğretmek, ona bizim siyasi doğrularımızı öğretmek değildir.
Öğretmenin görevi öğrencinin ne düşüneceğini belirlemek değil, nasıl daha iyi düşünebileceğini geliştirmektir.
Bizim öncelikli ihtiyacımız bilge insanlar.
Bilgeliğin yolu; bilgi toplamak değil, edinilen bilgiyi deneyimle süzmek, içselleştirmek ve hayatı derin bir farkındalıkla dinlemektir.
Prof. Dr. Mehmet Şahin/TİMETÜRK
