İnsan dünyayı aklıyla anlamaya çalışır. Akıl; görüneni sınıflandırır, neden ile sonuç arasında bağ kurar, bilinmeyeni bilinir hâle getirmeye uğraşır. Fakat insanlık tarihi boyunca bütün toplumlar, hayatın yalnızca aklın ölçüleriyle açıklanamayacağını da düşünmüştür.
Ölüm, kader, aşk, vecd, vahiy, rüya, sezgi ve kutsalla karşılaşma gibi tecrübeler, insanı zaman zaman aklın çizdiği sınırların dışına taşımıştır.
İşte mistisizm tam da bu sınır bölgesinde ortaya çıkar.
Mistik gelenekler aklı bütünüyle reddetmez; fakat hakikatin yalnızca akılla kavranamayacağını ileri sürer.
Bu nedenle mistik insan, sıradan insanın dünyayı algılama biçiminden farklı bir yerde durur. Onun sözü bazen anlaşılmaz, davranışı alışılmış toplumsal kalıplara uymaz, dünyaya verdiği değer başkalarının verdiği değerden farklıdır.
Toplumun peşinden koştuğu makamı, serveti veya itibarı önemsemeyebilir. İnsanların ciddiye aldığı şeylerle alay ederken, onların önemsiz gördüğü şeylerde derin anlamlar bulabilir.
Bu noktada “deli” ile “veli” arasındaki eski ve esrarengiz yakınlık ortaya çıkar.
Elbette psikiyatrik hastalık ile mistik tecrübeyi birbirine eşitlemek doğru değildir. Fakat antropolojik açıdan bakıldığında, birçok toplumun olağan davranış sınırlarının dışına çıkan kişileri yalnızca “hasta” veya “anormal” olarak değerlendirmediği görülür.
Bazı kültürlerde böyle kişiler kutsalla temas etmiş, başka bir âlemden haber getiren veya sıradan insanların göremediği hakikatleri görebilen insanlar olarak yorumlanmıştır.
İslam kültüründe bu sınırın en ilginç figürlerinden biri meczuptur.
Kelimenin kökenindeki cezb, çekilmek anlamına gelir.
Tasavvufî yorumda meczup, ilahî cezbenin etkisiyle dünyevî ölçülerin dışına çıkmış kişidir. Davranışları toplum tarafından garip bulunabilir; fakat onun garipliği her zaman sıradan bir akıl yoksunluğu olarak değerlendirilmez. Halk muhayyilesinde meczubun görünen düzensizliğinin ardında görünmeyen bir hikmet bulunabileceğine inanılır.
Bu nedenle Anadolu'nun bazı geleneksel çevrelerinde “deli” denilen kişiye karşı dahi ihtiyatlı davranılmıştır. Çünkü halk bilgeliğinin zihninde şu ihtimal hep saklıdır: Ya deli sandığımız kişi aslında bir veliyse?
Burada “deli” ile “veli”yi birbirinden ayıran sınırın bulanıklaşması tesadüf değildir. Her ikisi de toplumun normal kabul ettiği davranışların dışında bulunabilir.
Fakat birinin dünyası ruhsal bir bozukluğun sonucu olabilirken, diğerinin sıra dışılığı dinî ve mistik anlamlarla yorumlanabilir. Dışarıdan bakan insan ise her zaman bu ikisini birbirinden ayıramayacağını düşünür.
Belki de bu yüzden geleneksel kültür, anlamadığı insanı hemen yok etmek yerine bazen ona dokunmamayı tercih etmiştir.
Bu düşünce yalnızca Türk veya İslam kültürüne özgü değildir. Antropolojik açıdan şaşırtıcı olan, birbirinden çok uzak toplumlarda benzer figürlerin ortaya çıkmasıdır.
İslam dünyasının dervişleri, meczupları, kalenderleri ve bazı sufi çevrelerinde görülen sıra dışı mistikleri var.
Hristiyanlıkta özellikle Doğu Ortodoks geleneğindeki “İsa uğruna deliler” (holy fools) var.
Hindu dünyasında dünyevî bağlardan uzaklaşan sadhular var.
Tibet Budizmi'nde alışılmış davranış kalıplarını kıran ve kimi zaman “çılgın bilgelik” kavramıyla açıklanan mistik öğretmenler var.
Farklı coğrafyalardaki şamanik geleneklerde trans, vecd ve ruhlarla temas tecrübeleri yaşayan dinî uzmanlar, çok farklı inanç sistemlerine ait olsalar da ilginç bir ortak noktada buluşurlar: Kutsala yaklaşan insan, sıradanlığın sınırlarından uzaklaşır.
Elbette bunların hepsini aynı dinî kategoriye yerleştirmek mümkün değildir. Her geleneğin teolojisi, ritüelleri ve insan anlayışı farklıdır.
Fakat antropolojik düzlemde benzer bir kültürel motif görülür: Toplumun “normal” kabul ettiği davranış biçiminden uzaklaşmak, bazı durumlarda yalnızca sapma olarak değil, kutsalla ilişkinin işareti olarak da yorumlanabilir.
Burada daha derin bir soru ortaya çıkar: Normal olanı kim belirler?
Bir insan servetini dağıtıp dünyadan elini eteğini çekerse modern ekonomik akıl bunu irrasyonel bulabilir.
Fakat aynı davranış bir manastırda keşişlik, bir tekkede dervişlik veya Hint geleneğinde dünyevî bağlardan vazgeçiş olarak kutsal kabul edilebilir.
Bir insan kendi kendine konuştuğunda insanlar ondan uzaklaşabilir. Fakat aynı insanın sözleri dinî bir bağlam içinde dua, zikir veya vecd olarak anlamlandırıldığında davranışın kültürel anlamı bütünüyle değişebilir.
Demek ki “normal” ile “anormal” arasındaki sınır yalnızca bireyin zihninde değil, toplumun kültüründe de çizilmektedir.
Antropolojinin bize öğrettiği önemli gerçeklerden biri budur: İnsan davranışının anlamı, yalnızca davranışın kendisinde değil, onu yorumlayan kültürel dünyada da saklıdır.
Bu nedenle bir toplumun delisi başka bir toplumun şamanı, bir çağın meczupluğu başka bir çağın mistik tecrübesi olarak yorumlanabilir.
Ancak bu kültürel gerçeklik, ruhsal hastalıkların tıbbi gerçekliğini ortadan kaldırmaz.
Mistik tecrübe ile psikiyatrik bozukluğu romantik biçimde özdeşleştirmek de hem bilimsel hem insani açıdan yanıltıcı olur.
Belki de “deli ile veli arasında ince bir çizgi vardır” düşüncesinin asıl anlamı burada aranmalıdır.
Deli ile veli aynı kişi değildir. Fakat ikisi de sıradan insanın güvenli dünyasının dışında durabilir.
Biri toplumun anlamlandıramadığı bir zihinsel dünyanın içinde yaşarken, diğeri toplumun ancak kutsallık diliyle anlamlandırabildiği bir tecrübenin temsilcisi olabilir.
Bu yüzden geleneksel insan, aklının açıklayamadığı şey karşısında yalnızca küçümsemeyi değil, ihtiyatı ve hürmeti de öğrenmiştir.
Anadolu'da meczuba ilişilmemesi, dervişin duasının alınması, garibin incitilmemesi veya “Allah'ın garip kulları” düşüncesi biraz da bu kadim sezginin ürünüdür. İnsan, karşısındaki kişinin iç dünyasında ne bulunduğunu bütünüyle bilemez.
Belki delidir. Belki de velidir.
Belki de bizim “delilik” dediğimiz şeyle onun yaşadığı hakikat arasında, bizim henüz anlayamadığımız bir mesafe vardır.
Çünkü insanlık tarihi boyunca akıl dünyayı açıklamaya çalışırken mistisizm aynı soruyu başka türlü sormuştur: Ya hakikat, yalnızca aklın görebildiğinden ibaret değilse?
Prof. Dr. Mehmet Şahin/TİMETÜRK
