Kararımı verdim: Ben mistik dünyaya geçiyorum.
Burası yeterince yorucu; savaş, kavga, yalan ve çıkar bir yana, herkes bir de zihnimin peşinde.
Siyasetçi oyumu, reklamcı paramı, algoritma dikkatimi, influencer beğenimi istiyor; telefonu açtığım anda biri neye kızacağımı, diğeri ne satın alacağımı, öteki nasıl mutlu olacağımı söylüyor. Meğer zihnim ne kıymetli bir gayrimenkulmüş; herkes içine kaçak bina dikmeye çalışıyor.
Tam bunlarla uğraşırken birileri de “Mistiklerden uzak dur, hikâyeleri insanın beynini yıkar!” diye uyarıyor. İyi de sabahtan beri beynimi siyasetçi yıkıyor, reklamcı duruluyor, algoritma sıkıyor, influencer kurutuyor da mistiğe gelince mi aklımıza zihinsel hijyen geliyor?
Üstelik bizimkiler “Son üç gün!”, “Fırsatı kaçırmayın!”, “Bizi seçmezseniz felaket!” diye bağırırken mistik dünya aşk, sır, rüya, kader, ölüm ve hakikatle geliyor. Madem zihnim etkilenecek, bari rakipleri yakından tanıyayım.
Kapıyı açıyorum ve beni önce bizimkiler karşılıyor: Mevlânâ, Şems-i Tebrîzî, İbnü'l-Arabî, Hacı Bektaş-ı Velî, Yunus Emre...
Mevlânâ hikâye anlatıyor; padişahlar, dervişler, kuşlar, aşklar ve ayrılıklar arasında insan farkına varmadan nefs, ölüm ve hakikat üzerine düşünmeye başlıyor.
Şems sorularıyla bildiklerimizi sarsıyor, İbnü'l-Arabî gündelik kanaatlerimizi değil varlık anlayışımızı tartışmaya açıyor, Yunus birkaç yalın kelimeyle insanın aşk ve fanilik karşısındaki kadim yarasına dokunuyor.
Modern dünya “Ne almalıyım, ne kadar kazanmalıyım, nasıl daha başarılı görünmeliyim?” diye sorarken buradakiler “Ben kimim, ölüm nedir, iyi hayat nedir, insan kendisini aşabilir mi?” diye soruyor. Bizim reklamcı ürün satıyor, mistik anlatı anlam teklif ediyor; doğrusu rekabet pek adil değil.
Biraz ilerleyince Hermes Trismegistus, Pisagor ve mistik dünyanın daha efsanevi sakinleri çıkıyor karşıma.
Hermes'in çevresinde kozmos, simya ve gizli bilgi; Pisagorcu gelenekte sayılar, müzik ve evrensel düzen var.
Biz Pisagor'u “a²+b²=c²”ye indirgemiş, hipotenüsü bulunca defteri kapatmışız; adamlar kozmosun şifresini arıyormuş.
Ardından felsefe taşı ve ölümsüzlük efsaneleriyle kuşatılan Nicolas Flamel, Kral Arthur anlatılarının Merlin'i ve kehanetleriyle ünlenen Nostradamus geliyor.
Elbette burada tarih ile efsaneyi, sembol ile olguyu ayırmak şart; güzel bir hikâye tarihsel kanıt, etkileyici bir kehanet de geleceğin bilindiğinin ispatı değildir. Yine de mistik dünyanın cazibesini anlamamak zor: Bir tarafta kozmos, kader, ruh, ölüm ve hakikat arayışı, öteki tarafta telefon ekranından “Arkadaşlar, bu krem hayatımı değiştirdi!” diye seslenen influencer...
Bir tarafta felsefe taşı, öbür tarafta nemlendirici krem olunca rekabet biraz adaletsizleşiyor.
Aslında iki dünyanın insan zihnini etkileme yöntemleri birbirine sandığımızdan daha çok benziyor. Modern dünya korku, ödül, tekrar, otorite ve aidiyet kullanırken mistik geleneklerde de mürşid, ritüel, zikir, sembol, menkıbe ve “yol” fikri güçlü bir etki yaratabiliyor; fakat mistik dünyanın bunlara ilaveten çok eski ve güçlü bir silahı var: hikâye.
Propaganda size ne düşünmeniz gerektiğini söylerken iyi hikâye hiçbir şey dayatmıyormuş gibi yapıyor; bir padişah geliyor, bir derviş çıkıyor, bir kuş konuşuyor ve sonunda söylenen tek cümleyi sanki kendiniz keşfetmişsiniz gibi hissediyorsunuz.
İşte burada hem büyük bir eğitim imkânı hem de manipülasyon riski ortaya çıkıyor. Mürşidi sorgulanamaz hâle getirmek, her itirazı “nefsin oyunu” saymak veya grubun dışındakileri hakikatten mahrum görmek mistisizmi kolayca otorite aracına çevirebilir; fakat her mürşid-mürid ilişkisini manipülasyon, her ritüeli beyin yıkama, her menkıbeyi tarih iddiası saymak da aynı ölçüde sığdır.
Hikâye insanın ahlaki muhakemesini geliştirebilir, ritüel disiplin kazandırabilir, inziva ise insanı hiç karşılaşmak istemediği biriyle, yani kendisiyle karşılaştırabilir.
Mistik dünyanın asıl gücü belki de hayata anlam verme kabiliyetidir.
Modern dünyanın manipülatörü çoğunlukla paramızı, oyumuzu, dikkatimizi veya tıklamamızı isterken mistik anlatı hayatı nasıl yorumladığımıza talip oluyor; rastlantıya işaret, acıya imtihan, yalnızlığa inziva, beklemeye sabır, kayba arınma, karşılaşmaya kader, ölüme vuslat, insana yolcu, hayata seyrüsülûk diyor. “Yalnızım” diyen insan ile “inzivadayım” diyen insan aynı odada oturabilir ama aynı hayatı yaşamıyor olabilir. Bu dil insana acıya dayanma, kaybı taşıma ve ölümle yüzleşme gücü verebilir; fakat gerçek bir haksızlığı “kader”, çözülmesi gereken bir problemi “manevi sınav”, mücadele edilmesi gereken bir durumu “sabır” diyerek kabullenmenin aracına da dönüşebilir.
Mistik dünyanın gücüyle tehlikesi aynı yerde, anlam verme kabiliyetinde buluşuyor: anlam insanı ayağa kaldırabilir, yanlış anlam ise gerçekle yüzleşmekten uzaklaştırabilir.
Bu yüzden ben mistik dünyaya ne sorgusuz teslim olmak ne de onu uzaktan küçümsemek için gidiyorum; merakla şüpheyi aynı bavula koyuyorum.
Yalnız şüpheyle gidersem her hikâyede kandırılacak bir taraf arayıp kapıları daha içeri girmeden kapatırım, yalnız merakla gidersem karşıma çıkan her güzel hikâyeyi hakikat sanabilirim.
Üstelik zihnimizi biçimlendiren yalnızca mistikler değil; aile, okul, devlet, din, ideoloji, roman, sinema, reklam ve sosyal medya algoritmaları da bunu yapıyor.
Bu nedenle asıl soru “Beynimi kim yıkıyor?” değil, “Zihnimin biçimlendirildiğini fark ediyor muyum?” olmalı; çünkü insan sevmediği düşüncenin etkisine “propaganda”, sevdiği düşüncenin etkisine “aydınlanma” demeye pek meraklı.
Ben Mevlânâ'yı dinleyecek, Şems'in sorularına kulak verecek, İbnü'l-Arabî'yi anlamaya çalışacak, Yunus'la biraz yürüyecek, sonra Hermes'e ve Pisagor'a uğrayacağım; hikâyelerini dinleyecek, sembollerine bakacak ama aklımı kapıda bırakmayacağım.
Çünkü bu dünyanın propagandasından kaçıp başka bir dünyanın güzel hikâyelerine sorgusuz teslim olmak ne kadar yanlışsa, insanlığın binlerce yıllık mistik tecrübesini birkaç “beyin yıkama tekniği”nden ibaret görmek de o kadar sığdır.
Ben mistik dünyaya geçiyorum; teslim olmaya değil, biraz da oradan bu dünyaya bakmaya.
Prof. Dr. Mehmet Şahin/TİMETÜRK
