Hayat dediğimiz büyük sahnede birbirinden çok farklı iki insan tipiyle sık sık karşılaşırız. Bir tarafta hayatını dürüstlük, emek ve helal kazanç üzerine kurmaya çalışan insanlar vardır.
Sabahın karanlığında dükkânının kepengini açan esnaf, vardiyasına yetişmek için servise koşan işçi, yıllarca okuyup mesleğini hakkıyla yapmaya çalışan öğretmen, doktor, mühendis; toprağından ürün alabilmek için aylarca güneşin altında çalışan çiftçi ya da küçük bir işletmeyi ayakta tutmak için gece gündüz hesap yapan girişimci…
Kazandıkları para bazen fazla değildir, fakat her kuruşunun arkasında harcanmış bir zaman, gösterilmiş bir çaba ve ödenmiş bir bedel vardır.
Diğer tarafta ise emeğin uzun ve zahmetli yolunu gereksiz bulanlar vardır. Onlar için önemli olan nasıl kazanıldığı değil, ne kadar kazanıldığıdır.
Bir tanıdık sayesinde açılan kapı, liyakat yerine kullanılan nüfuz, kamu malından elde edilen haksız menfaat, başkasının hakkının üzerine kurulan ticaret, hileyle büyütülen servet ya da hiç hak edilmeden elde edilen makam onlar için başarı sayılabilir.
İşin tuhaf tarafı şudur: Birinci gruptaki insan çoğu zaman sahip olduğu mütevazı hayat için bile mahcup davranırken, ikinci gruptaki insan elde ettiklerini büyük bir kişisel başarının kanıtı gibi sergileyebilir.
Böylece aynı şehirde, aynı sokakta hatta bazen aynı apartmanda iki farklı zenginlik anlayışı yan yana yaşar: Birinin zenginliği alnındaki terde, diğerininki vitrindeki gösteriştedir. Birinin yatağı ucuz olabilir ama uykusu rahattır; diğerinin yatağı pahalıdır fakat insanın vicdanı için henüz bir yatak icat edilmemiştir.
Helal kazancın kendine özgü bir tadı vardır; biraz tuzlu, biraz yorgun ama temizdir. Bunu en iyi, hayatında bir şeyleri gerçekten kendi emeğiyle kazanmış olanlar bilir.
İlk maaşıyla annesine hediye alan genç, yıllarca para biriktirip küçük bir ev sahibi olan memur, çocuğunu okutabilmek için kendi ihtiyaçlarından vazgeçen baba, sabah beşte fırını açıp ekmeğini çıkaran esnaf veya yıllarca borç ödeyerek işyerini büyüten küçük işletmeci için sahip olunan şeyin maddi değerinden çok o şeyin bir hikâyesi olması daha önemlidir.
Eski bir otomobil, alın teriyle alınmışsa bazen başkasının şaibeli milyonluk aracından daha değerlidir.
Küçük bir ev, her tuğlasında yılların emeğini taşıyorsa gösterişli bir villadan daha büyük bir huzur verebilir. Çünkü insan yalnızca eşyaya sahip olmaz; onu elde ederken kendi karakterini de inşa eder.
Çocuklarına bırakacağı en önemli miras da bazen banka hesabındaki para değil, “Babamız veya annemiz bunu kimsenin hakkını yemeden yaptı” cümlesidir.
Günümüzde başarı çoğunlukla sonuçlarla ölçüldüğü için bu ayrıntı unutuluyor. Kimin hangi arabaya bindiğine, nerede tatil yaptığına, hangi restoranda yemek yediğine, hangi markayı giydiğine bakıyoruz; fakat o hayatın hangi yollardan geçerek kurulduğunu daha az soruyoruz.
Oysa ahlakın temel sorusu “Neye sahipsin?” değil, “Ona nasıl sahip oldun?” sorusudur.
Çünkü aynı milyon lira bir insanın kırk yıllık emeğinin sonucu olabileceği gibi, başka bir insanın kırk kişinin hakkını yemesinin sonucu da olabilir. Rakam aynıdır; fakat ahlaki değeri aynı değildir.
Sorun zenginlikte değildir; zenginliğin hangi yoldan kazanıldığı ve insanda neye dönüştüğündedir.
İnsan dürüst ticaretle, üretimle, bilgiyle, sanatla, bilimle veya girişimcilikle büyük bir servet kazanabilir ve bunda utanılacak hiçbir şey yoktur. Hatta emek, risk, üretim ve topluma sağlanan faydanın karşılığında elde edilen refah saygıyı hak eder. Asıl tehlike, emeksiz veya haksız kazancın zamanla hak edilmiş bir üstünlük duygusuna dönüşmesidir.
Dün sıradan bir hayat yaşayan birinin bugün bir makam, bağlantı veya ayrıcalık sayesinde büyük imkânlara kavuştuğunu düşünün. Bir süre sonra o imkânların kendisine neden verildiğini unutup onları kendi zekâsının doğal sonucu saymaya başlayabilir. Makam arabasını kendi otomobili, kamu imkânını kişisel serveti, çevresindeki zorunlu saygıyı gerçek itibar zannedebilir.
Benzerini iş hayatında da görürüz. İhaleyi en iyi olduğu için değil ilişkileri sayesinde alan kişi, birkaç yıl sonra kendisini başarılı bir iş insanı olarak anlatabilir.
Liyakat yerine yakınlıkla göreve getirilen kişi, bir süre sonra bulunduğu koltuğu gerçekten hak ettiğine inanabilir.
Mirasla büyük servete kavuşan birinin, hayatı boyunca çalışan insanlara “Yeterince çalışırsanız siz de başarırsınız” diye öğüt vermesi de hayatın ince mizahlarından biridir.
İnsan zihni elde ettiği ayrıcalığa çok hızlı alışır ve dün kendisine verilmiş olanı bugün kendi hakkı saymaya başlar. İşte kibir çoğu zaman tam burada doğar: İnsan, sahip olduklarının kaynağını unutur ve sahip olduklarıyla kendisinin değerini birbirine karıştırır.
Çağımızda bu ahlaki bulanıklığın en büyük sahnelerinden biri de gösteriş kültürüdür. Eskiden zenginlik mahallenin veya şehrin görebildiği bir şeydi; bugün sosyal medya sayesinde milyonlarca insana sergilenebiliyor.
Lüks otomobilin direksiyonundaki saat, deniz manzaralı otelin kahvaltısı, pahalı restoran masası, marka çanta, özel uçak koltuğu… Fotoğrafın kadrajında her şey vardır; yalnızca paranın nereden geldiği görünmez.
Böylece toplum yavaş yavaş sonucu görmeye, süreci unutmaya başlar. Genç bir insan yıllarca çalışan fakat mütevazı yaşayan babasına bakıyor; sonra sosyal medyada birkaç yıl içinde olağanüstü servete kavuşmuş insanları görüyor. Eğer toplum ona ahlaki bir ölçü sunmazsa şu tehlikeli sonuca varabilir: “Demek ki babam beceremedi.”
Oysa belki babasının “beceremediği” şey rüşvet almak, vergi kaçırmak, torpil kullanmak, başkasının hakkına girmek veya kamu malını kişisel mala çevirmektir.
Böyle zamanlarda dürüstlük başarısızlık, hile ise beceri gibi görünmeye başlar. Asıl toplumsal çürüme de burada başlar. Çünkü haram yalnızca onu kazanan kişiyi bozmaz; başarı kavramını da bozar.
Çocuklara “dürüst olun” derken toplum olarak haksız yoldan zenginleşenlere hayranlıkla bakıyorsak, verdiğimiz ahlak dersinin pek hükmü kalmaz. Bir tarafta otuz yıl çalışıp küçük bir ev alabilmiş insana “hayatta fazla ilerleyememiş” gözüyle bakıp, diğer tarafta kaynağı belirsiz servetiyle gösterişli hayat süren kişiye “adam işi biliyor” diyorsak sorun artık yalnızca bireysel değildir; kültürel hâle gelmiştir.
Fakat hayatın ilginç bir muhasebesi vardır: Para pek çok şeyi satın alabilir ama satın alamadığı şeylerin listesi sanıldığından uzundur.
Büyük bir ev satın alınabilir, fakat o evin içindeki huzur satın alınamaz.
En pahalı yatak alınabilir, fakat rahat uyku garanti edilemez.
İnsanlar etrafınıza toplanabilir, fakat hangisinin sizi gerçekten sevdiği satın alınamaz.
Çocuklarınıza büyük bir servet bırakabilirsiniz, fakat onların size saygı duymasını vasiyetnameye madde olarak ekleyemezsiniz.
Haksız kazancın en ağır bedeli de bazen mahkeme salonlarında değil, insanın kendi iç dünyasında ödenir. Sürekli yakalanma korkusu, servetin kaybedilmesi endişesi, geçmişte yapılanların ortaya çıkma ihtimali, çocukların bir gün “Bu para nereden geldi?” diye sorması…
Bunların hiçbirinin banka dekontunda karşılığı yoktur. Buna karşılık akşam evine yorgun dönen bir insanın önündeki sade çorba, eğer o sofraya kimsenin hakkı yenmeden gelmişse başka bir lezzet taşır.
Burada mesele yoksulluğu romantikleştirmek değildir; yoksulluk başlı başına bir erdem olmadığı gibi zenginlik de başlı başına bir günah değildir. Mesele kazancın ahlakıdır.
Çünkü helalinden zengin olmak mümkündür ve değerlidir; fakat haramla zenginleşip sonra serveti başarı diye sunmak başka bir şeydir. Bir insanın banka hesabının büyüklüğü onun ahlaki büyüklüğünü göstermez. Bazen çok şeye sahip olmak, insanın gerçekte ne kadar az şeye sahip olduğunu gizleyen pahalı bir perdeden ibarettir.
Sonunda hayat herkesi aynı sorunun karşısına çıkarır: Gerçekte ne kazandın?
İnsan yıllarca para, makam, unvan, ev, arsa, otomobil ve güç biriktirebilir; fakat ömrün sonunda bunların hiçbirini yanında götüremez. Geriye daha zor ölçülen bir bilanço kalır: Kimin hakkını korudun, kimin hakkını yedin; kime iyilik yaptın, kimi ezdin; çocuklarına ne kadar mal bıraktığından çok, nasıl bir isim bıraktın?
Bir esnaf öldüğünde arkasından “Kimsenin bir kuruşunu yemezdi” denmesi, belki bazı servetlerden daha büyük bir mirastır. Bir kamu görevlisi emekli olduğunda “O makamdan geçti ama makam ona bulaşmadı” dedirtebiliyorsa gerçek başarı biraz da budur.
Bir öğretmenin eski öğrencileri onu dürüstlüğüyle, bir doktorun hastaları vicdanıyla, bir iş insanının çalışanları adaletiyle hatırlıyorsa hayatın görünmeyen muhasebesinde oldukça büyük bir servet biriktirilmiş demektir.
Buna karşılık şaibeli yollarla kazanılmış milyonlar, bir gün mirasçılar arasında paylaşılır; makamın kapısında bekleyen kalabalık makam bittiğinde dağılır; alkışlar kesilir, arabalar eskir, villaların sahipleri değişir. Sonunda insanla baş başa kalan şey kendi hikâyesidir.
İşte alın terinin tuzu ile haramın tatlı zehri arasındaki fark burada ortaya çıkar: Biri ilk anda yorucu, ağır ve tatsız gelebilir ama sonunda insanın içine huzur bırakır; diğeri başlangıçta tatlı, parlak ve çekici görünür ama zamanla insanın karakterini içeriden zehirler.
Bu yüzden gerçek zenginlik yalnızca çok şeye sahip olmak değil, sahip olduklarına rağmen insan kalabilmek; gerçek başarı ise yükselmek değil, yükselirken başkasının omzuna basmamaktır.
Günün sonunda vicdanın sessizce söylediği “Bunu kendi emeğinle, kimsenin hakkını yemeden kazandın” cümlesi, dünyanın en gürültülü alkışından daha değerlidir.
“Hiç kimse kendi emeğiyle kazandığından daha hayırlı/helâl bir rızık asla yememiştir. Allah’ın elçisi Dâvûd (as) da kendi eliyle kazandığından yerdi. Bir adamın kendisi, ailesi, çocuğu ve hizmetçisi için harcadığı mal, onun için bir sadakadır” (İbn Mâce, Ticârât, 1; Buhârî, Buyû, 15)
Prof. Dr. Mehmet Şahin/TİMETÜRK
