ABD ile İran arasındaki çatışma Hürmüz Boğazı’ndaki tanker trafiğini durma
noktasına getirirken dünya, Körfez petrolünü açık denizlere ulaştıracak
alternatif yollar arıyor. Türkiye, Hazar’dan Irak’a, Karadeniz’den Akdeniz’e
uzanan boru hatlarıyla yeni enerji haritasının merkezine yerleşebilir. Ancak
bunun için yalnızca geçiş ülkesi olmak yetmiyor.
Dünya ekonomisinin en hassas noktalarından biri, haritada neredeyse fark
edilmeyecek kadar küçük bir su geçidinde bulunuyor.
İran ile Umman arasında uzanan Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi’ni Hint Okyanusu’na
bağlıyor. Suudi Arabistan, Irak, Kuveyt, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar ve İran’dan
çıkan petrol ile sıvılaştırılmış doğalgazın önemli bir bölümü dünya pazarına bu
boğazdan ulaşıyor.
ABD Enerji Enformasyon İdaresine göre 2025’in ilk yarısında Hürmüz’den günde
ortalama 20,9 milyon varil petrol ve petrol ürünü geçti. Bu miktar, dünyadaki toplam
petrol tüketiminin yaklaşık yüzde 20’sine ve deniz yoluyla taşınan petrol ticaretinin
dörtte birine karşılık geliyor.
Ancak artık Hürmüz’ün yalnızca dar olması değil, güvensiz hâle gelmesi
konuşuluyor.
Reuters’ın Kpler verilerine dayandırdığı 21 Temmuz tarihli haberine göre, pazartesi
günü boğazdan yalnızca dört emtia gemisi geçti. Bunların arasında büyük ham petrol
tankerleri veya LNG gemileri bulunmuyordu. Boğaz resmen kapatılmış olmasa da
saldırı riski, yüksek sigorta maliyetleri ve mürettebat güvenliği nedeniyle ticari trafik
ciddi biçimde gerilemiş durumda.
Dünya şimdi aynı soruya cevap arıyor:
Enerji denizden geçemiyorsa hangi kara yolundan geçecek?
Hürmüz’ün Gerçek Bir Alternatifi Var Mı?
Körfez ülkeleri Hürmüz’e bağımlılıklarını azaltmak için yıllardır farklı boru hatları inşa
ediyor.
Suudi Arabistan’ın doğusundaki petrol sahalarını Kızıldeniz kıyısına bağlayan
Doğu–Batı Boru Hattı, petrolün Hürmüz’e girmeden Yanbu Limanı’na ulaştırılmasını
sağlıyor. Birleşik Arap Emirlikleri’nin Habşan–Füceyre hattı ise petrolü doğrudan
Umman Körfezi kıyısına çıkarıyor.
Ancak bu hatların kapasiteleri, Hürmüz’den geçen toplam akışın yerini doldurmaya
yetmiyor. Uluslararası Enerji Ajansı da boğazı aşabilecek mevcut seçeneklerin sınırlı
olduğunu vurguluyor.
Üstelik Suudi Arabistan’ın Kızıldeniz seçeneği de tamamen güvenli değil.
Yemen’deki Husilerin Suudi gemilerine karşı deniz ablukası ilan etmesi, krizin
Babülmendep Boğazı’na ve Kızıldeniz’e sıçrayabileceği endişesini artırdı. Böyle bir
durumda Körfez petrolünün hem doğu hem de batı çıkışları aynı anda baskı altında
kalabilir.
Türkiye Neden Öne Çıkıyor?
Hürmüz’deki kriz, enerji kaynaklarından çok enerji güzergâhlarının önemini ortaya
çıkardı.
Türkiye bu noktada üç farklı bölgeyi birbirine bağlayan özel bir konuma sahip: Hazar
Havzası, Irak ve Avrupa.
Azerbaycan petrolünü Gürcistan üzerinden Türkiye’ye taşıyan Bakü–Tiflis–Ceyhan
Boru Hattı, Hazar petrolünün Rusya’ya veya İran’a ihtiyaç duymadan Akdeniz’e
ulaşmasını sağlıyor.
Irak–Türkiye Ham Petrol Boru Hattı ise Irak petrolünü Basra Körfezi’ne ve Hürmüz
Boğazı’na girmeden Ceyhan’a taşıyabilecek ikinci büyük güzergâhı oluşturuyor.
Bu hattın teorik kapasitesi günlük yaklaşık 1,5 milyon varile ulaşsa da güvenlik
sorunları, Bağdat ile Erbil arasındaki anlaşmazlıklar ve hukuki süreçler nedeniyle
kapasitesinin oldukça altında kullanılıyor. Reuters’a göre Nisan 2026’da Kerkük’ten
Türkiye’ye yapılan sevkiyat günlük yaklaşık 177 bin varil seviyesindeydi.
Bu tablo Türkiye’nin potansiyelini de sorununu da gösteriyor:
Boru hattı var, ancak borunun içinden yeterince petrol geçmiyor.
Ceyhan Yeni Enerji Merkezi Olabilir Mi?
Türkiye’nin enerji denklemindeki en önemli noktası Ceyhan.
Bakü–Tiflis–Ceyhan ve Irak–Türkiye hatlarının Akdeniz’e ulaştığı Ceyhan, petrolün
depolanabildiği ve tankerlerle dünya pazarına sevk edilebildiği stratejik bir terminal.
Ancak enerji koridoru olmakla enerji merkezi olmak aynı anlama gelmiyor.
Koridor ülkesi, başka ülkelerin enerji kaynaklarını kendi topraklarından geçirerek
transit gelir kazanır. Enerji merkezi ise petrolün ve doğal gazın depolandığı, farklı
kaynakların birleştirildiği, alınıp satıldığı ve fiyatlandığı bir piyasa kurar.
Türkiye’nin gerçek bir enerji merkezi olabilmesi için Ceyhan’daki depolama
kapasitesini artırması, Irak hattını tam kapasiteyle işler hâle getirmesi ve farklı
üreticilerin petrolünü aynı ticaret sistemi içinde buluşturması gerekiyor.
Hürmüz’deki kriz, Ceyhan’ın önemini kendiliğinden artırıyor. Fakat coğrafi avantajın
ekonomik güce dönüşmesi için petrolün kesintisiz akması ve ticaretin güvenilir
kurallarla yürütülmesi şart.
Petrolden Doğalgaza Uzanan Koridor
Türkiye’nin enerji avantajı yalnızca petrol hatlarından kaynaklanmıyor.
Azerbaycan doğal gazını Türkiye üzerinden Avrupa’ya taşıyan TANAP, Güney Gaz
Koridoru’nun ana omurgasını oluşturuyor. Hattın mevcut yıllık kapasitesi yaklaşık 16
milyar metreküp. Bunun 6 milyar metreküpü Türkiye’ye, 10 milyar metreküpü ise
Avrupa’ya aktarılıyor. Teknik yatırımlarla kapasitenin yıllık 31 milyar metreküpe
çıkarılması mümkün.
Bunun yanında TürkAkım ve Mavi Akım Rus gazını Karadeniz üzerinden Türkiye’ye
ulaştırırken İran–Türkiye hattı doğudan gelen bir başka bağlantıyı oluşturuyor.
Böylece Türkiye aynı anda Rusya, İran, Azerbaycan ve LNG piyasalarından gaz
alabilen; aldığı gazı Balkanlar ve Güney Avrupa’ya aktarabilen bir ülke konumunda
bulunuyor.
Bu çeşitlilik, deniz yollarının güvensizleştiği dönemlerde Türkiye’nin stratejik değerini
artırıyor.
Kalkınma Yolu Yeni Enerji Güzergâhı Olabilir
Türkiye açısından asıl büyük dönüşüm, Irak Kalkınma Yolu Projesi’nin enerji
hatlarıyla birleştirilmesiyle yaşanabilir.
Proje, Basra Körfezi’ndeki Fav Limanı’nı kara ve demir yoluyla Türkiye’ye, buradan
da Avrupa’ya bağlamayı amaçlıyor. Ancak aynı güzergâh boyunca petrol, doğal gaz,
elektrik ve iletişim hatları da kurulabilir.
Irak’ın güneyindeki büyük petrol sahalarının kuzeye uzanacak yeni boru hatlarıyla
Ceyhan’a bağlanması, Hürmüz’e bağımlılığı azaltabilecek stratejik bir seçenek
yaratabilir.
Bu durumda Türkiye yalnızca Hazar ve Kuzey Irak petrolünün değil, Basra
petrolünün de Akdeniz’e açılan kapısı hâline gelebilir.
Fakat bunun için Bağdat, Erbil ve Ankara arasında kalıcı bir enerji anlaşması
kurulması gerekiyor. Çünkü Ortadoğu’da bir boru hattının yapılması, petrolün
mutlaka akacağı anlamına gelmiyor. Enerji güzergâhlarının en zayıf noktası çoğu
zaman çelik borular değil, siyasi anlaşmazlıklardır.
Fırsatın Yanında Yüksek Maliyet
Hürmüz krizi Türkiye’nin stratejik önemini artırıyor; fakat aynı zamanda ekonomisini
de zorluyor.
Türkiye petrol ve doğal gaz ithal eden bir ülke. Petrol fiyatlarındaki her yükseliş enerji
faturasını, taşımacılık maliyetlerini ve enflasyon baskısını artırıyor. Çatışmaların
etkisiyle Brent petrolün kısa süreliğine 90 doların üzerine çıkması, krizin ekonomik
maliyetinin ne kadar hızlı büyüyebileceğini gösterdi.
Dolayısıyla Türkiye açısından ortaya çıkan tablo tek yönlü değil.
Hürmüz’ün güvenilirliğini kaybetmesi Türkiye’nin boru hatlarını daha değerli hâle
getiriyor; ancak aynı kriz Türkiye’nin ithalat maliyetini de yükseltiyor.
Ankara’nın önündeki temel mesele, bu geçici jeopolitik avantajı kalıcı altyapı ve
ticaret gücüne dönüştürebilmek.
Yeni Harita Ne Söylüyor?
Türkiye, Hürmüz Boğazı’nın yerini tek başına alamaz.
Hürmüz’den geçen günlük yaklaşık 20 milyon varillik petrol akışını karşılayabilecek
tek bir boru hattı veya alternatif güzergâh bulunmuyor.
Ancak yeni enerji düzeni zaten tek bir alternatif üzerine kurulmayacak.
Suudi Arabistan’ın Kızıldeniz hattı, BAE’nin Füceyre güzergâhı, Bakü–Tiflis–Ceyhan,
Irak–Türkiye hattı, TANAP ve ileride Kalkınma Yolu boyunca kurulabilecek enerji
bağlantıları aynı sistemin parçaları olacak.
Türkiye’nin avantajı da burada yatıyor.
Kuzeyinde Rusya, doğusunda Hazar Havzası ve İran, güneydoğusunda Irak,
batısında Avrupa, güneyinde ise Akdeniz bulunuyor.
Fakat coğrafya tek başına kader değildir.
Türkiye boruların yalnızca üzerinden geçtiği bir ülke olarak kalırsa transit gelir elde
eder. Ceyhan’ı depolama ve ticaret merkezine dönüştürür, Irak bağlantısını
güçlendirir ve farklı enerji kaynaklarının fiyatlandığı güvenilir bir piyasa kurarsa yeni
enerji haritasının karar merkezlerinden biri olabilir.
Hürmüz’de tankerler yavaşlarken dünya yeni yollar arıyor.
Bu yolların bir kısmı şimdiden Türkiye’den geçiyor.
Asıl soru, Türkiye’nin yalnızca yolun üzerinde mi kalacağı, yoksa yolun yönünü
belirleyen ülkeye mi dönüşeceğidir.
Aydoğan Yüce/TİMETÜRK
