Tarih kitapları çoğu zaman büyük savaşları ideolojiler üzerinden anlatsa da hakikat yerin altındaki o "soğuk" zenginliklerde gizlidir. Bir asır önce haritalar "siyah altın" yani petrol için cetvelle çizildi; darbeler, işgaller ve siyasi manevralar enerji vanalarının başını tutmak için yapıldı. Ancak bugün, 21. yüzyılın o devasa dijital laboratuvarında yeni bir sayfa açılıyor.
Artık orduların namluları sadece petrol kuyularına değil, periyodik cetvelin en alt köşesinde saklanan, adını bile telaffuz edemediğimiz o 17 gizemli elemente çevrildi. Neodimyum, lantan, terbiyum... Bu "nadir toprak elementleri", artık sadece teknolojik birer bileşen değil, modern dünyanın yeni "kelepçeleri" haline gelmiş durumda.
Periyodik Cetvelin Jeopolitik Silahları
Geçen gün bizim bir kahvehanede, elindeki akıllı telefonu bir "sihirli lamba" gibi tutan emektar bir amcamızın sorusu aslında küresel siyasetin özetiydi: "Evlat, bu ufacık aletin içine koca dünyayı nasıl sığdırdılar?" Cevap o telefonun içindeki küçücük çiplerde, pırıl pırıl parlayan ekranlarda saklı. O ekranın RGB aydınlatmasını sağlayan europium, kamerasının lensindeki lantan olmasa, o "sihirli lamba" bir cam parçasından veya metal parçasından farksız kalırdı.
İktisatçı Mahfi Eğilmez hocanın sık sık üzerinde durduğu "stratejik bağımlılık" meselesi tam burada karşımıza çıkıyor. Bugün dünya, nadir toprak elementleri konusunda adeta Çin’in dudaklarının arasına bakıyor. Çin, küresel rezervlerin ve daha önemlisi işleme kapasitesinin kahir ekseriyetini elinde tutarak Batı’yı bir "hammadde rehinesi" haline getirdi.
Trump’ın durup dururken Grönland’ı satın almak istemesi ya da Ukrayna’nın maden zengini bölgelerinin Rus işgali altında kalması tesadüf değildir. Merhum Mehmet Genç hocamızın Osmanlı iktisat sisteminde vurguladığı "iaşe" (piyasada malın bolluğu ve erişilebilirliği) ilkesi, bugün küresel ölçekte yerle bir oldu. Artık "istediğim malı piyasadan alırım" devri bitti; artık "madenini işleyebilen hükmeder" devri başladı.
Tüketici miyiz, Köle mi?
Biz bu teknolojik üstünlük masallarını ve element savaşlarını analiz ederken, aslında hepimiz bu periyodik cetvelin sessiz birer esiri haline geliyoruz. Bir iktisat talebesi olarak sayfalarca analiz ettiğimiz o "tedarik zincirleri", aslında mutfağımızdaki televizyondan cebimizdeki telefona kadar her yere uzanan birer kelepçe. Sabri Ülgener hocamızın o derinlikli "zihniyet" analizlerini bugüne uyarlarsak; üretim disiplininden ve teknolojik üretim iradesinden kopup sadece bu cihazların "en hızlı tüketicisi" olma yarışına giren bir toplumun, bu büyük satranç tahtasında piyon kalmaktan öteye şansı yoktur.
Kendi gözlemlerimden biliyorum; pazar tezgahında domatesin fiyatını dert ederken, avcumuzdaki telefona bir servet ödemeyi "prestij" sanıyoruz. Oysa o telefonun içindeki nadir elementlerin işleme tekeli başkasındaysa, biz sadece parasıyla esaret satın alan modern tüketicileriz. Her yıl model yükseltme çılgınlığıyla aslında Grönland’ın işgal edilme ihtimaline ya da Afrika’daki maden savaşlarına dolaylı olarak odun taşıyoruz.
Rezervden Vizyona: Kim Kazandırır?
Bediüzzaman Said Nursi’nin kâinatı bir "fabrika-i muazzam" olarak tanımlaması, aslında bize toprağın altındaki her zerrenin birer "hikmetli emanet" olduğunu hatırlatır. Ancak o fabrikadan çıkan hammaddeyi akılla yoğurmazsanız, başkasının refahına basamak olursunuz. Bugün Türkiye’nin sahip olduğu maden potansiyeli bir fırsattır, evet; ama bu taşı sadece topraktan çıkarıp satmak bir başarı değildir. Başarı, o "taşı" teknolojiye, o "cevheri" medeniyete dönüştürebilmektedir.
Bediüzzaman’ın "Menfaat üzerine dönen medeniyet, beşeri mesut edemez" tespiti, bugün teknoloji uğruna yakılan coğrafyalara bakınca ne kadar da manidardır. Eğer biz, 19. yüzyılın sanayi kapitalizminin o sömürgeci ruhunu, bugünün "elementer hegemonyasına" kurban edersek; zihnimizde bir vizyon yoksa, toprağın altındaki altın da petrol de nadir element de bizi kurtarmaya yetmez.
Velhasıl 21. yüzyılın savaşları belki bombalarla değil, ambargolarla; işgallerle değil, tedarik zinciri krizleriyle yürütülecek. 1973’te vana kapandığında dünya durmuştu, bugün ise "maden işleme tesisi" kapandığında teknoloji duracak. Kaynağı olan değil, kaynağı yöneten ve o kaynağı ahlakla birleştiren kazanacaktır. Eğer biz toprağımızın bereketini, milli bir teknoloji hamlesi ve kanaat dolu bir zihniyetle buluşturamazsak; bir başkasının sanayi dişlileri arasında ezilmeye mahkûm kalırız.
Unutmayalım; toprağın altındaki servet, yer üstündeki "akıl" ve "vicdan" ile birleşmezse, sadece daha pahalı bir sömürünün yakıtı olur.
Selam ve Dua ile…
Yusuf Çelik/TİMETÜRK
