Almanya'nın en etkili çağdaş filozoflarından biri olarak kabul edilen Jürgen Habermas, 96 yaşında Bavyera'nın Starnberg kasabasında hayata gözlerini yumdu. Yayın evi Suhrkamp, savaş sonrası Alman felsefesinin önemli isminin öldüğünü duyurdu.
İletişim, rasyonalite ve sosyoloji üzerine yaptığı çalışmalarla tanınan Habermas, Theodor Adorno ve Max Horkheimer gibi Marksist düşünürlerin yanı sıra Frankfurt Okulu'nun en önde gelen figürlerinden biriydi. Toplumu, siyaseti ve kültürü analiz eden, mevcut güç yapılarını, ideolojileri ve tahakküm ilişkilerini sorgulayan 'Eleştirel Teori'yi yeniden yorumlayarak uluslararası alanda büyük bir şöhret kazandı.
İsrail'i destekleyen bildiriyi imzaladı
Gündemdeki siyasi konularda da görüş bildiren Habermas, Rusya'nın Ukrayna'ya yönelik savaşından kısa bir süre sonra taraflara sağduyulu davranma ve dünya savaşı riskinin önlenmesi çağrısında bulundu. Sonraki dönemde ise Ukrayna'ya askeri destek sağlanırken Rusya ile müzakereler yürütülmesi gerektiğini savundu.
Habermas ve üç yazar arkadaşı, 7 Ekim 2023'te Hamas'ın düzenlediği "Aksa Tufanı operasyonu" sonrası İsrail'in başlattığı saldırıları savunan Kasım 2023 tarihli şu metni yayınladılar:
“Hamas'ın genel olarak Yahudi yaşamını ortadan kaldırma niyetiyle gerçekleştirdiği katliam, İsrail'i misilleme yapmaya sevk etti. Prensip olarak haklı olan bu misillemenin nasıl gerçekleştirileceği tartışmalı bir konudur; orantılılık ilkesi, sivil kayıpların önlenmesi ve gelecekte barış umuduyla savaş yürütülmesi yol gösterici ilkeler olmalıdır. Ancak Filistin halkının kaderine dair tüm endişelere rağmen, İsrail'in eylemlerine soykırım niyetleri atfedildiğinde, yargı standartları tamamen sapmaktadır.”
Habermas, 7 Ekim 2023'te Hamas'ın İsrail'e yönelik saldırıları sonrasında başlayan Gazze soykırımına ilişkin ise İsrail'in "prensipte haklı bir misillemede" bulunduğunu savunan açık mektuba imza attı.
Habermas aynı açık mektupta şunları yazdı:
“Almanya'daki Yahudilerin bir kez daha can ve mal güvenliğine yönelik tehditlere maruz kalmaları ve sokaklarda fiziksel şiddetten korkmaları tahammül edilemez. İnsan onuruna saygı yükümlülüğüne odaklanan Almanya Federal Cumhuriyeti'nin demokratik ahlakı, Nazi döneminin kitlesel suçları ışığında Yahudi yaşamının ve İsrail'in var olma hakkının özel olarak korunmaya değer temel unsurlar olduğu bir siyasi kültürle bağlantılıdır. Buna olan bağlılık, siyasi yaşamımızın temelidir.”
Avrupa çalışmaları profesörü Alex Callinicos, Alman filozoflara tepkisini “Eleştirel teori resmen ölmüştür." şeklinde dile getirmişti.
New York Columbia Üniversitesi'nde Hamid Dabashi, 18 Ocak 2024 tarihli Middle Esst Eye'da yayımlanan yazısında şu ifadelerle Habermas'a yönelik tepkisini dile getirdi:
“Habermas'ın tutumunun, Filistinlilerin Siyonist katliamına ortak olma yönündeki Alman devlet politikasıyla örtüştüğüne inanıyorum. Ayrıca, Araplara ve Müslümanlara karşı aynı derecede ırkçı, İslamofobik ve yabancı düşmanı nefret besleyen ve İsrail yerleşimci kolonisinin soykırım eylemlerini toptan destekleyen "Alman solu" olarak adlandırılan kesimle de uyumludur.”
Jacobin dergisi yazarı Hans Kundnani, ölümünün arından filozof hakkında şu cümleleri kaleme aldı:
“Jürgen Habermas, solun büyük bir bölümü için nefret edilen bir figür haline gelmişti. İletişimsel rasyonalite inancına dayanan liberalizmi, Frankfurt Okulu'nun daha radikal dürtülerinden bir vazgeçme olarak algılanıyordu; örneğin Sam Moyn, Habermas'ın "küresel felsefi mirasının, çeşitli şekillerde, eleştirel teorinin henüz toparlanamadığı sonuçlarla tarihin sonuna boyun eğmek" olduğunu yazmıştı. Ancak ona karşı duyulan düşmanlık, Kasım 2023'te Frankfurt Üniversitesi'ndeki birkaç meslektaşıyla birlikte İsrail'e "soykırım niyetleri" atfedilmesini eleştiren açıklamasıyla daha da keskinleşti.”
Frankfurt Okulu'nun son temsilcisi
Postmodern Durum adlı eserin yazarı Fransız filozof Jean-François Lyotard şöyle demiştir:
“Yaşadığımız katliamlardan sonra kimse ilerlemeye, uzlaşmaya, aşkın değerlere inanamaz. Habermas böyle bir inancı varsayar.”
Habermas'ın Modernitenin Felsefi Söylemi (1985) adlı kitabı, söz kousu değerleri Lyotard, Michel Foucault ve Jacques Derrida gibi postmodernistlere karşı savunmuştur.
Kitapları Türkçe'ye de çevrilen Jürgen Habermas, çok sayıda ödülün de sahibiydi.
Habermas, Frankfurt Okulu'nun hayatta kalan son temsilcisiydi ve ömrünün sonuna kadar güncel siyasi meseleler hakkında fikirlerini beyan etmeye devam etti. 1981 yılında yayımlanan iki ciltlik "İletişimsel Eylem Kuramı," onun en bilinen eserleri arasında yer alıyordu.
1929'da Düsseldorf'ta doğan Habermas, o dönemdeki pek çok Alman çocuğu gibi genç yaşta Hitler Gençliği'ne dahil edildi. Ancak 15 yaşındayken Nazizmin çöküşü, düşünce dünyasında derin izler bıraktı. Nazi zulmünün, kendisini felsefe ve sosyal teoriye yönelten belirleyici bir an olduğunu belirten filozof, o günleri şu sözlerle anmıştı: "İçinde yaşadığınız sistemin siyasi bir suç şebekesi olduğunu aniden gördünüz."
1960'lardaki Alman solcu öğrenci hareketiyle kararsız bir ilişkisi vardı. Hareketle etkileşim içinde olsa da, her türlü radikalleşmeyi ve şiddet kullanımını reddetti, hatta "sol faşizm" olarak adlandırdığı tehlikeye karşı uyarılarda bulundu. Buna rağmen, ilerleyen yıllarda hareketin Alman toplumunun "temel liberalleşmesine" katkı sağladığını kabul etti.
Tavşan dudağı (yarık damak) ile doğan ve çocukluğunda birkaç kez düzeltme ameliyatı geçiren Habermas, bu deneyimin dil üzerine düşüncelerini şekillendirdiğini belirtmişti. Geçtiğimiz yıl eşi Ute Habermas-Wesselhoeft'i kaybeden filozofun 3 çocuğu var: Tilmann, Judith ve 2023'te vefat eden Rebekka.
DW, euronews, Jacobin, Guardian
Yorum Yap