Türk basın ve yayıncılık tarihinden söz ettiğimizde zihnimizde önce Babıâli canlanır. Osmanlı’nın son dönemlerinden itibaren matbaaların, gazetelerin, dergilerin, muharrirlerin, mürettiplerin ve fikir insanlarının buluştuğu Babıâli, yalnızca İstanbul’un bir semti değil, Türk basın ve düşünce hayatının hafızasıdır.
Dergiciliğimizin hikâyesi de bu kültür ikliminde şekillendi. Dergiler kimi zaman bir fikir hareketinin sesi, kimi zaman edebiyatın ve sanatın sığınağı, kimi zaman da toplumun meselelerinin tartışıldığı bir kürsü oldu. Sayfalarında yalnızca yazılar değil; bir dönemin düşüncesi, heyecanı, tartışmaları ve hayalleri de yer aldı.
Bugün geriye dönüp baktığımızda Türk dergiciliğinin oldukça zengin bir mirasa sahip olduğunu görüyoruz. Yıllardır yayın hayatını sürdüren, belli bir kaliteyi koruyan, kendi alanında önemli bir boşluğu dolduran nitelikli dergilerimiz var. Edebiyattan sanata, tarihten düşünceye, kültürden aktüel meselelere kadar farklı alanlarda yayın yapan bu dergiler, ülkemizin kültür ve fikir hayatına önemli katkılar sunuyor.
Üstelik bütün bu mirasın yanında bugün yeni bir heyecan da var.
Gençler dergiciliğe yeniden ilgi duyuyor. Belki ellerinde geçmişin daktiloları, matbaa makineleri ve Babıâli’nin mürekkep kokulu sokakları yok. Fakat bilgisayarları, kameraları, tasarım programları ve yeni iletişim araçlarıyla yayıncılığa heves eden bir genç kuşak var. Yazmak, fotoğraf çekmek, röportaj yapmak, tasarlamak ve kendi yayınını ortaya koymak isteyen gençlerin bulunması, geleceğimiz adına umut verici.
Çünkü bir gencin, “Ben bir dergi çıkarmak istiyorum” demesi aslında “Benim söyleyecek bir sözüm var” demesidir.
Dergicilik yalnızca bir yayın çıkarmak değildir. Dergicilik; bir mesele üzerine düşünmek, bir fikri sabırla işlemek, yazıyı defalarca okumak, iyi bir dosya hazırlamak ve okura değer veren bir yayın ortaya koymaktır. Bu nedenle dergicilik biraz da sabır, emek ve ideal işidir.
Fakat bugün bu idealin önünde ciddi ekonomik zorluklar da bulunuyor.
Kâğıt, baskı, dağıtım, tasarım, personel ve lojistik giderleri her geçen gün artıyor. Özellikle bağımsız ve sınırlı tirajlarla yayın yapan dergiler için bu maliyetler önemli bir yük oluşturuyor. Dergi çıkarmak artık yalnızca iyi içerik üretmekten ibaret değil; aynı zamanda ciddi bir ekonomik mücadeleyi göze almak anlamına geliyor.
Bütün bunlara rağmen yıllardır yayın hayatını sürdüren dergilerimizin olması ayrıca takdir edilmesi gereken bir durumdur.
Ancak meselenin bir de okur tarafı var.
Türkiye’de maalesef dergi okuma kültürü yeterince güçlü değil.
Dergiler çıkıyor fakat düzenli bir okuyucu kitlesine ulaşmak her zaman kolay olmuyor. Oysa dergi, hızlı tüketilecek bir içerik değildir. Bir dergi okuyucusundan zaman ve dikkat ister. Bir yazının üzerinde düşünmeyi, farklı fikirlerle karşılaşmayı ve meselelere daha geniş bir pencereden bakmayı gerektirir.
Bugün her şeyin birkaç saniyede tüketildiği bir çağda yaşıyoruz. Bir haberin başlığı okunuyor, bir sosyal medya paylaşımı görülüyor ve hemen başka bir içeriğe geçiliyor. Dergi ise bizi biraz yavaşlamaya davet ediyor.
Belki de bu yüzden dergilere bugün her zamankinden daha fazla ihtiyacımız var.
Çünkü dergiler hafızadır.
Bugün yayımlanan bir dergi, yarının araştırmacısı için bir belge, geleceğin yazarı için bir kaynak, bir dönemi anlamak isteyenler için önemli bir tanıklık olabilir. Yıllardır yayın hayatını sürdüren dergilerin değeri de burada ortaya çıkıyor. Onların sayfalarında yalnızca bugünün meselelerini değil, yılların birikimini ve değişen toplum yapısını da görmek mümkün. Bu nedenle dergilerin yaşaması yalnızca yayıncıların sorumluluğu değildir. Okurun da bu kültürün bir parçası olması gerekir. Bir dergiyi satın almak, abone olmak, bir arkadaşımıza tavsiye etmek, bir kütüphaneye ulaştırmak veya genç bir yayıncının çabasını desteklemek küçük görünen ama kültürel açıdan büyük anlam taşıyan davranışlardır.
Çünkü bir dergi satın alındığında sadece kâğıt satın alınmaz.
Bir fikrin yaşamasına katkı sağlanır.
Elbette günümüzde dijital yayıncılığı da göz ardı edemeyiz. Dergiler sosyal medyanın, internetin ve yeni iletişim teknolojilerinin imkânlarından yararlanmalı; genç okurlara ulaşmak için yeni yöntemler geliştirmelidir. Fakat dijital dünya ile basılı dergiyi birbirinin rakibi olarak görmek de doğru değildir. İkisi birbirini tamamlayabilir. Çünkü basılı derginin kendine özgü bir değeri vardır. Sayfalarını çevirmek, bir yazının altını çizmek, yıllar sonra kitaplıktan eski bir sayıyı çıkarıp yeniden okumak bambaşka bir deneyimdir. Dergiler arşivlenir, saklanır ve zaman içerisinde kültürel hafızanın bir parçasına dönüşür. Babıâli’nin matbaa seslerinden bugünün dijital ekranlarına kadar uzun bir yol kat ettik. Matbaaların yerini modern baskı teknikleri, daktiloların yerini bilgisayarlar, mektupların yerini elektronik postalar aldı. Fakat değişmeyen bir şey var:
Söyleyecek sözü olan insanların bir araya gelme ihtiyacı.
Dergiler tam da bu ihtiyacın ürünüdür. Bugün bütün ekonomik zorluklara rağmen yeni bir sayı hazırlayan, gençlere sayfalarını açan, yeni yazarlar yetiştiren ve yıllardır yayın hayatını sürdüren dergilerimiz, bu geleneğin hâlâ canlı olduğunu gösteriyor. Belki bize düşen önce okumak, sonra okutmak ve mümkünse gençlerin elinden tutmak. Çünkü bir gencin ilk yazısı, yarının önemli bir kaleminin başlangıcı olabilir. Mütevazı imkânlarla hazırlanan bir dergi, yıllar sonra bir dönemin kültür tarihine ışık tutabilir. Babıâli’den bugüne uzanan bu sessiz ama güçlü mirası geleceğe taşımak hepimizin sorumluluğudur. Daha çok dergi çıkarmaya olduğu kadar, daha çok dergi okumaya da ihtiyacımız var.
Çünkü bir derginin kapanması yalnızca birkaç sayfanın artık basılmaması değildir. Bir fikir mecrası, bir kültür alanı ve bir hafıza kanalı da sessizleşir.
Bu yüzden dergileri yalnızca çıkaranların değil, okuyanların da sahiplenmesi gerekiyor.
Babıâli’nin mürekkep kokusundan bugünün gençlerinin heyecanına uzanan bu hikâye henüz bitmiş değil.
Kalemler hâlâ yazıyor.
Dergiler hâlâ çıkıyor.
Gençler hâlâ hayal kuruyor.
Ve bütün zorluklara rağmen yeni sayılar hâlâ hazırlanıyor.
Bize düşen ise o sayfaları yalnız bırakmamak.
Çünkü dergiler yaşarsa fikir hayatımız da yaşar.
Tarık Zafer Kırımlı/TİMETÜRK