Bir kafeye girip oturdunuz, siparişiniz geldi. Büyük bir iştahla yemeye hazırlanırken o da ne? Garson yan masanızdakilere getirdiği tostları yere düşürüyor. Kimsenin görmediğinden emin olunca tostları yerden alıp tekrar tabağa koyarak servis ediyor. Üstelik bunu görenlerin bir kısmı hiç sesini çıkarmadan devam ediyor yemeye. Ya siz olsaydınız, ne yapardınız?
İşte bu soru Eski Moda Yapım şirketinin de kafasını kurcalamış olacak ki, 'Ya Siz Olsaydınız?' adlı programı çekmeye karar vermişler. TRT Haber kanalında ilk bölümü 2 Eylül Cuma akşamı yayınlanan programı, ekranda dönen şaka programlarıyla karıştırmayın. Onlar farklı mizansenler oluşturarak şaka değil, toplumsal duyarlılığı ölçen sosyal psikoloji deneyleri yapıyorlar zira.
Yurt dışında benzerleri var ama Türkiye'de bir ilk
Programın yapımcılarından Kerem Çongar, Alman televizyon kanalı RTL'den ilham almış. İzlediği bölümün bir kısmında çekimler Türkiye'de geçiyormuş. Programda, Türkiye'de bir kuyumcuya giren Alman oyuncu istediği kolyeyi satıcının söylediği yüksek fiyata alıyor, daha sonra format gereği aynı kolyeyi bu sefer müşteri kılığındaki bir Türk oyuncu soruyor ve çok daha ucuza alıyormuş. Ülkemizde 'turist kazıklamak' olarak bilinen bu durumu gizli kameralar kaydediyor tabii. Sonra da programın sunucusu elinde mikrofon ve arkasında kameralarla her şeyden habersiz kuyumcuya hayatının sürpriz(!)ini yaparak davranışının nedenini araştıran bir röportaj gerçekleştiriyor.
Bu tarz bir program yapma fikri çok hoşuna giden Kerem Bey, Amerika ve İngiltere'de de bu programın benzerlerini görünce ortağı Hakan Kerim Karademir ile birlikte kolları sıvamış. Kendi formatını oluşturan ikili, derhal TRT Haber'e sunmuş bu fikri... Program o kadar beğenilmiş ki jet hızı ile kabul edilerek başlamış çekimler. Kerem Bey, "İlk olarak sunucu adaylarıyla konuştuk. Sonunda Prof. Dr. Üstün Dökmen ile anlaştık. Kendisinin daha önce hem televizyon programı yapması hem de uzmanlık alanının insan davranışları ve psikoloji olması programın formatına tam oturdu." diyor.
Toplumsal duyarlılık kamera önünde
Bir mağazada alışveriş yapıyorsunuz. Beğendiğiniz kıyafetleri dikkatle incelerken mağaza çalışanı başlıyor yanınızdaki müşteriyi azarlamaya. İş öyle bir boyuta geliyor ki mağazadan kovmaya kalkıyor tezgâhtar, adamı. Sizse her şeyden habersizsiniz. Ya hiçbir şey olmamış gibi alışverişe devam edeceksiniz ya da müdahale edip tezgâhtara yanlışını uygun bir dille anlatıp olayları yatıştıracaksınız. Tabii vereceğiniz aşırı tepkiyle kızgın tezgâhtarın gazabına uğrama riskiniz de yok değil. Bu durumda ne yapardınız?
Siz bu üç tepkiden birini verince elinde mikrofonla programın sunucusu Üstün Dökmen çıkıveriyor ortaya, arkasında kameralarla. Size verdiğiniz tepkilerin nedenlerini ve "Bu tepkiyi vermeseydiniz topluma maliyeti ne olurdu?" gibi sorular sorarak toplumsal duyarlılığınızı ölçüyor. Dökmen, hiç karışmamayı pasif tepki, sert müdahaleyi saldırgan tepki, karşısındakine hatasını uygun bir dille anlatmayı ise girişken tepki olarak sınıflandırıyor.
Kamera önünde başka, arkasında başka tepkiler
Programda, İstanbul'un farklı semtlerinde yapılan sokak röportajlarına da yer veriliyor. Örneğin, "Kızgın tezgâhtar vakasında siz olsaydınız ne yapardınız?" gibi sorular soruluyor. Fatih, Kadıköy ya da Beyoğlu... İlçe farkı olmaksızın verilen cevapların çoğu "Tezgâhtarı uyarırdım, Böyle davranmasını engellerdim." gibi lisan-ı münasip örneklerinden... Ancak iş gizli kamera çekimlerine gelince durum değişiyor.
Yapımcı Kerem Çongar, ortağı Hakan Karademir ve set ekibiyle bazen saatlerce tepki veren birinin çıkması için beklediklerini söylüyor. Yani kamera önünde duyarlı, ama gerçek hayatta 'Bana dokunmayan yılan bin yaşasın'cıların sayısı da azımsanmayacak kadar çok. Saldırgan tepkiler ve şahısların muvafakatnameyi imzalamayarak yayınlanmasına izin vermediği görüntülerse yayınlanmıyor. Gerçi, şaşırtıcı derecede duyarlı tepkiler veren de yok değil. TRT Haber'de yayınlanan 'Ya Siz Olsaydınız?'adlı programın önümüzdeki günlerde başka bir kanala transferi gündemde.