Yapay zekâ çağında çocuklarımıza “Ne olacaksın?” değil, “Hangi problemi çözeceksin?” diye soracağız.
Geçtiğimiz hafta bu köşede “İnsanlığın Son Mesaisi”ni yazmıştım.
Yapay zekânın yalnızca bazı meslekleri ortadan kaldırabilecek bir teknoloji olmadığını; emeği, üretimi, geliri ve nihayetinde insanın ekonomik sistemdeki yerini değiştirebilecek çok daha büyük bir kırılmanın eşiğinde olduğumuzu anlatmaya çalışmıştım.
Hatta meseleyi biraz daha ileri götürüp şu soruyu sormuştum:
Zekânın makinelerde, emeğin robotlarda, üretimin algoritmalarda olduğu bir dünyada insanın vazifesi ne olacak?
Bu kez aynı geleceğe başka taraftan bakalım.
Tehditleri bir kenara bırakıp fırsatları konuşalım.
Çünkü belki de yapay zekâ insanlığın son mesaisini hazırlarken, aynı zamanda insanı “meslek” dediğimiz yüzlerce yıllık kalıptan kurtarıyor.
Belki de önümüzdeki büyük dönüşüm işsizleşmek değil.
Mesleksizleşmek.
İkisi aynı şey değil.
Ve belki de yeni ekonomik düzende insanlığın kurtuluş reçetelerinden biri tam burada saklı:
Mesleklerden misyonlara geçiş.
YANLIŞ SORUYU BİZ SORUYORUZ
Son dönemde liseli gençlerle yapay zekâ söyleşilerinde sık sık bir araya geliyorum.
Ve hemen hemen her buluşmada aynı endişeyi görüyorum:
“Gelecekte ben ne iş yapacağım?”
Hangi meslekler yok olacak?
Hangi yeni meslekler ortaya çıkacak?
Yapay zekâ benim yapacağım işi de yapabilecek mi?
Çok anlaşılır sorular.
Fakat onları dinledikçe fark ettim ki belki de yanlış soruyu gençler değil, biz soruyoruz.
Çünkü hâlâ geleceği bugünün meslekleri üzerinden anlamaya çalışıyoruz.
Doktor.
Mühendis.
Avukat.
Öğretmen.
Yazılımcı.
Tasarımcı.
Çocuklarımızdan önce bir meslek seçmelerini, sonra o mesleğin eğitimini almalarını, ardından kırk yıl boyunca o uzmanlık üzerinden ekonomik değer üretmelerini bekliyoruz.
Oysa yapay zekâ tam olarak bu denklemi bozuyor.
Çünkü meslek dediğimiz şey aslında yüzlerce küçük görevin bir araya gelmesinden oluşuyor.
Araştırmak.
Yazmak.
Hesaplamak.
Çizmek.
Kodlamak.
Analiz etmek.
Planlamak.
Sunmak.
Ve yapay zekâ bu görevlerin giderek daha fazlasını yapabiliyor.
Dolayısıyla gelecekte mesele yalnızca “Hangi meslek ortadan kalkacak?” olmayabilir.
Çünkü mesleklerin kendisi ortadan kalkmasa bile içleri yeniden yazılacak.
İşte bu yüzden ben önümüzdeki dönemi:
Meslekten Misyona Çağı
olarak tarif ediyorum.
2035’TE 25 YAŞINDA OLMAK
Bugün 15 yaşında olan bir çocuk 2035 yılında 25 yaşında olacak.
Üniversiteyi bitirmiş olacak.
Hayata atılacak.
Fakat bizim bugün bildiğimiz iş dünyasından çok farklı bir ekonomik düzenle karşılaşabilir.
Belki yanında on çalışanı olmayacak.
Ama on yapay zekâ ajanı olacak.
Belki yazılım bilmiyor olacak.
Ama yazılım üretecek.
Belki tasarımcı olmayacak.
Ama tasarım yaptıracak.
Belki reklam ajansı kurmayacak.
Ama küresel bir markanın bütün iletişimini birkaç yapay zekâ sistemiyle yönetebilecek.
İşte tam burada insanın ekonomik değeri başka bir yere taşınmaya başlayacak.
İşi yapabilmekten, işi tarif edebilmeye.
Bilgiyi bilmekten, bilgiyi yönetebilmeye.
Cevabı vermekten, doğru soruyu bulabilmeye.
Ve bu yeni dünyada insanların kartvizitlerinde hangi mesleğin yazdığından çok, hangi misyonu üstlendikleri önem kazanabilir.
Ben şimdiden birkaçını görüyorum.
1. KURUCULAR
Yeni çağın ilk büyük misyonu kurmak olacak.
Bir problemi görecekler.
Bir fikir geliştirecekler.
Sonra yapay zekâyı yanlarına alıp o fikri ürüne, hizmete, girişime hatta şirkete dönüştürecekler.
Bugün bir teknoloji şirketi kurmak için sermaye, yazılımcılar, tasarımcılar, pazarlamacılar ve operasyon ekipleri gerekiyor.
Yarın bütün bunların önemli bir bölümüne dijital olarak erişmek mümkün olabilir.
Dolayısıyla girişimciliğin giriş bariyeri dramatik biçimde düşebilir.
Belki geleceğin en önemli sorularından biri:
“Beni kim işe alacak?” değil,
“Ben ne kurabilirim?”
olacak.
2. ORKESTRATÖRLER
İkinci grup işi yapanlar değil, işi yaptıranlar olacak.
Ben onlara Orkestratörler diyorum.
Bir orkestra şefi keman çalmak zorunda değildir.
Davul da çalmaz.
Piyano da.
Ama hepsinin ne zaman devreye gireceğini bilir.
Yapay zekâ çağının yöneticisi de buna benzeyebilir.
Bir yapay zekâ ajanı araştırma yapacak.
Biri kod yazacak.
Biri tasarım hazırlayacak.
Biri müşteri analiz edecek.
Biri satış yapacak.
İnsan ise bütün sistemi yönetecek.
Böylece tarihte ilk kez bir kişinin ekonomik kapasitesi, kendi çalışma saatlerinden kopabilir.
Bir insan.
Onlarca dijital çalışan.
Küresel bir üretim kapasitesi.
Ben buna:
Tek Kişilik Kurumsal Güç
diyorum.
Belki geleceğin dev şirketlerinden bazıları düşündüğümüzden çok daha az insanla kurulacak.
3. KAŞİFLER
Yapay zekâ üretimi ucuzlattıkça başka bir şey pahalılaşacak:
Doğru problemi bulmak.
Çünkü herkes yazılım üretebiliyorsa yazılım üretmek tek başına avantaj değildir.
Herkes video çekebiliyorsa video üretmek kıt değildir.
Herkes saniyeler içerisinde binlerce fikir oluşturabiliyorsa fikir bile tek başına yeterli değildir.
Asıl değer şurada oluşur:
İnsanların henüz fark etmediği ihtiyacı görmek.
Henüz oluşmamış pazarı sezmek.
Henüz sorulmamış soruyu sormak.
İşte bunlar Kaşifler olacak.
Eski dünyanın insanı cevap arıyordu.
Yeni dünyanın insanı belki de soru arayacak.
Çünkü cevapların sonsuz olduğu bir dünyada doğru soru servet değerinde olabilir.
4. ANLAM TASARIMCILARI
Geçen yazıda geleceğin büyük problemlerinden birine “Anlam Kıtlığı” demiştim.
Şimdi aynı kavramın ekonomik fırsat tarafına bakalım.
Yapay zekâ milyarlarca metin üretebilir.
Milyarlarca görsel.
Milyarlarca video.
Milyarlarca şarkı.
İçeriğin üretim maliyeti sıfıra yaklaştıkça dünyada korkunç bir içerik bolluğu oluşabilir.
Ama insanın dikkati artmayacak.
Kalbi büyümeyecek.
Bir günü yine 24 saat olacak.
İşte bu nedenle geleceğin kıt kaynaklarından biri anlam olabilir.
İnsanlara hikâye anlatabilenler…
Güven oluşturabilenler…
Kültür üretebilenler…
İnsanları bir fikir etrafında buluşturabilenler…
Ben onlara:
Anlam Tasarımcıları
diyorum.
Makine içeriği üretebilir.
Ama insanın neden o içeriği önemsemesi gerektiği hâlâ başka bir sorudur.
5. EĞİTİCİLER
Burada eğitim kelimesini bugünkü anlamıyla kullanmıyorum.
Geleceğin eğiticisinin işi bilgi aktarmak olmayacak.
Çünkü bilgi zaten her yerde olacak.
Belki birkaç saniye uzağımızda.
Asıl mesele insanların ve kurumların sürekli değişen teknolojiye uyum sağlayabilmesi olacak.
Bir mesleği bir kez öğrenip kırk yıl yapmak yerine, kırk yıl boyunca defalarca yeniden öğrenmek zorunda kalabiliriz.
Bu nedenle geleceğin en önemli yetkinliklerinden biri:
Öğrenmeyi öğrenmek.
Ve geleceğin eğiticileri bilgi anlatanlardan çok, insanın dönüşümüne rehberlik edenler olacak.
6. MUHAFIZLAR
Ve belki de hepsinden kritik bir misyon:
Muhafızlar.
Teknoloji güçlendikçe insanlığın önünde iki soru büyüyecek.
Birincisi:
“Yapay zekâ ne yapabilir?”
İkincisi ise çok daha önemli:
“Ne yapmasına izin vermeliyiz?”
Mahremiyet.
Etik.
Hukuk.
Güvenlik.
Çocuklar.
İnsan iradesi.
Kültür.
Medeniyet.
Çünkü teknolojinin kapasitesini mühendisler büyütebilir.
Ama o kapasitenin hangi sınırlar içerisinde kullanılacağı yalnızca mühendislik problemi değildir.
Bu bir insanlık meselesidir.
Dolayısıyla geleceğin en kıymetli insanlarından bazıları teknolojiyi en hızlı kullananlar değil, gerektiğinde ona “buraya kadar” diyebilenler olabilir.
DİPLOMADAN YETKİNLİK MİMARİSİNE
Bütün bunların bizi getirdiği yer eğitim sistemimiz açısından da önemli.
Diploma ortadan kalkmayacak.
Doktora yine ihtiyacımız olacak.
Mühendise de.
Hukukçuya da.
Öğretmene de.
Fakat diploma artık insanın ekonomik kimliğinin tamamını anlatmaya yetmeyebilir.
Çünkü aynı diplomaya sahip iki insandan biri yalnızca kendi mesleğini yaparken diğeri yapay zekâ sistemlerini yönetebiliyor, veri okuyabiliyor, iletişim kurabiliyor, ürün geliştirebiliyor ve küresel ölçekte çalışabiliyorsa aynı ekonomik kapasiteye sahip olmayacaklar.
Bu yüzden çocuklarımız için diplomadan vazgeçmekten değil;
diplomanın üzerine bir Yetkinlik Mimarisi kurmaktan
bahsetmeliyiz.
Biraz teknoloji.
Biraz iletişim.
Biraz girişimcilik.
Biraz veri.
Biraz sanat.
Biraz felsefe.
Biraz insan.
Çünkü geleceğin güçlü insanı belki de bir konuda her şeyi bilen değil, farklı dünyaları birbirine bağlayabilen insan olacak.
MESLEĞİN NE DEĞİL, MİSYONUN NE?
Sanayi toplumunun çocuğuna şu soru soruldu:
“Büyüyünce ne olacaksın?”
Doktor.
Mühendis.
Öğretmen.
Avukat.
Belki yapay zekâ çağının çocuğuna başka bir soru sormamız gerekiyor:
“Büyüyünce hangi problemi çözeceksin?”
Ne kuracaksın?
Neyi keşfedeceksin?
Neye anlam katacaksın?
Kimi dönüştüreceksin?
Neyi koruyacaksın?
Çünkü meslek insanın yaptığı işi tarif eder.
Misyon ise neden yaptığını.
Geçtiğimiz yazıda “İnsanlığın Son Mesaisi” demiştim.
Belki gerçekten de bugün bildiğimiz çalışma düzeninin son kuşaklarından biriyiz.
Ama bunun mutlaka insanın sonu olması gerekmiyor.
Tam tersine…
Belki makineler “işi” insanın elinden aldığında, insan ilk kez bütün gücüyle meseleye yönelebilecek.
Daha az iş yapan ama daha büyük problemler çözen…
Daha az ezberleyen ama daha çok anlamlandıran…
Daha az tekrarlayan ama daha çok keşfeden…
Bir insanlık.
O nedenle ben yapay zekâ çağının gençlerine artık yalnızca hangi mesleği seçeceklerini söylemek istemiyorum.
Onlara daha büyük bir soru sormak istiyorum:
Senin misyonun ne?
Çünkü belki de geleceğin en değerli diploması duvara astığımız belge değil;
hayat boyunca inşa ettiğimiz Yetkinlik Mimarimiz olacak.
Ve geleceğin en önemli mesleği…
Belki de artık bir meslek olmayacak.
Bir misyon olacak.
Hasan Ustaosmanoğlu/TİMETÜRK
