MS 79 yılında Vezüv Yanardağı'nın patlaması sırasında tamamen kömürleşen yüzlerce papirüs parşömeni, İtalya'daki Napoli Ulusal Kütüphanesi'nde okunmamış bir halde muhafaza ediliyor.
Herculaneum parşömenleri olarak bilinen bu kömürleşmiş eserlerin büyük bir kısmı o kadar kırılgan ki, fiziksel olarak açılamıyor. Günümüzde araştırmacılar ve gönüllü bilim insanları, içlerinde saklı kalan antik yazarların metinlerini ortaya çıkarmak için X-ışını teknolojisinden ve gelişmiş yapay zekadan yararlanıyor.
16 Eylül'de *PLOS One* adlı bilimsel dergide yayımlanan yeni bir çalışma, bu zorlu hedefe ulaşma yolunda yeni bir ipucu sunabilir. Araştırmacılar, farklı miktarlarda kurşun içeren mürekkeplerle papirüsleri yeniden oluşturarak, X-ışını görüntüleme yönteminin —bazı antik parşömenlerde bulunan— kurşunlu mürekkebi, metalik olmayan mürekkebe kıyasla daha kolay tespit edebildiğini belirledi.
Şu ana kadar gerçek parşömenlerden yalnızca birkaçı sanal ortamda açılabildi. Çalışmayı yürütenler, elde edilen bulguların, fiziksel müdahaleye gerek kalmadan açılıp deşifre edilmeye en uygun sıradaki Herculaneum parşömenlerinin belirlenmesine yardımcı olabileceğini ifade ediyor.
Çalışmanın başyazarı ve California Üniversitesi, Berkeley bünyesinde gönüllü araştırmacı olan Douglas Seiler, "Bu parşömenler aslında tıpkı mangal için satın aldığınız kömür bloklarına benziyor; aralarında pek bir fark yok. Yapıları tamamen karbondan oluşuyor ve bu durum, söz konusu metinlerin okunmasındaki temel sorunu teşkil ediyor; zira mürekkep de isten elde ediliyor." dedi.
Seiler, yapay zekanın metal içermeyen parşömenlerdeki mürekkebi ayırt etmekte zorlandığını, çünkü durumun esasen "koyu renkli karbonun yine koyu renkli karbon üzerinde" yer alması anlamına geldiğini belirtti. Ancak karışıma kurşun eklendiğinde, mürekkep X-ışını taramalarında belirginleşiyor ve yapay zekanın metni daha iyi tespit etmesini sağlıyor.
Seiler, parşömenlerin yeniden oluşturulmasının ardından atılacak bir sonraki adımın, gerçek Herculaneum parşömenlerini test ederek bunların ne kadarlık bir kısmının kurşun içerdiğini belirlemek olduğunu ekledi.
"Bu parşömenleri tek tek bir tesise götürseler, içlerinde kurşun olup olmadığını dakikalar içinde anlayabilirler” diyen Seiler, "Kurşun sinyali oldukça güçlüdür." diye ekledi.
Başyazar Douglas Seiler'ın arkadaşları, kurşun katkılı siyah mürekkep kullanarak günümüz papirüsleri üzerine yazılar yazdılar. Araştırmacılar daha sonra parşömeni kömürleştirdi ve metni okuyabilmek amacıyla X-ışını BT taraması gerçekleştirdi.
Herculaneum parşömenlerinin yeniden oluşturulması
Bugüne kadar, araştırmacıları para ödülleri karşılığında parşömenlerin şifresini çözmeye teşvik eden ve 2023'te başlatılan bir proje olan "Vesuvius Challenge" (Vezüv Yarışması) sayesinde, bir tam parşömen ve diğerlerinden alınan bazı bölümler çözümlendi.
Seiler, incelenen parşömenlerin büyük ölçüde en iyi durumdakiler —yani tuvalet kağıdı veya kağıt havlu rulosu gibi görünen, simetrik ve "güzel" olanlar— olduğunu belirtti. Ancak açılmamış 600'den fazla parşömen bulunuyor ve Napoli kütüphanesindekilerin birçoğu ezilmiş ya da parçalanmış durumda. Seiler'a göre, bu parşömenleri sanal ortamda açıp metinlerini çözümlemek için en iyi yöntem, önce kurşun varlığına yönelik tarama yapmak olacaktır.
Vesuvius Challenge'ın eş yaratıcısı ve bilgisayar bilimcisi Brent Seales, Herculaneum parşömenlerindeki metalik mürekkebi ilk kez 2009 yılında, Lexington'daki Kentucky Üniversitesi'nde parşömenlerden birini incelerken keşfetti. Daha sonra, 2016'da yapılan bir çalışma, parçalanmış haldeki diğer iki parşömende de kurşun tespit etti ve bu durum, söz konusu metalin antik mürekkebe kasıtlı olarak eklendiğine işaret etti.
Kurşunun parşömenlerin çözümlenmesinde yararlı olup olamayacağını anlamak amacıyla Seiler ve bir araştırmacı ekibi; Mısır papirüsü ve Pompeii'de kullanılanlara benzer karbon mürekkebi kullanarak çeşitli parşömenler hazırladı. Araştırmacılar; İncil'den metinler, Alfred Hitchcock filmlerinden ve "The Outer Limits" adlı televizyon dizisinden senaryo kesitleri gibi içerikleri yazdıktan sonra, bu parşömenleri rulo haline getirdi. Ardından, Vezüv Yanardağı'nın patlaması sırasında orijinal parşömenlerin korunmasını sağlayan koşulları taklit etmek amacıyla, ruloları düşük oksijenli ve yüksek sıcaklıklı bir fırında kömürleşene kadar ısıttı.
UC Berkeley profesörü fizikçi Karl van Bibber (sağda), kurşun yoğunluğu hesaplamalarını doğrulamak amacıyla bir replika parşömen üzerindeki mürekkebi incelerken, UC Berkeley araştırma gönüllüsü Douglas Seiler onu izliyor.
Ekip, replika parşömenleri deşifre edilmeleri için Maryland, Gaithersburg'daki Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü'ndeki (NIST) araştırmacılara gönderdi. Araştırmacılar, X-ışını tomografisi ve sanal açma tekniklerini kullanarak parşömenleri yeniden oluşturmayı ve her bir kurşun yoğunluğu seviyesinde okunabilir metinleri tespit etmeyi başardılar.
Seiler, "Aslında görüntüleri düşündüğümüzden çok ama çok daha iyi elde ettiler" dedi.
Dergi tarafından yayınlanan bir basın bültenine göre sonuçlar, "daha karmaşık Herculaneum parşömenlerinden bazılarını nihayet okumak için yeni bir fırsat" sunuyor. Ayrıca çalışma yazarları, ekibin Herculaneum parşömenlerini yeniden oluşturma yönteminin yapay zekanın daha fazla eğitilmesine olanak tanıyabileceğini ve algoritmanın antik metinleri okuma başarısını potansiyel olarak artırabileceğini belirtti.
Kentucky Üniversitesi Bilgisayar Bilimleri Profesörü Seales, Herculaneum parşömenleri üzerinde çalışanların mürekkep formülasyonlarında "büyük bir değişkenlik" gözlemlediğini ve daha yüksek metal konsantrasyonuna sahip parşömenler bulunduğunu söyledi. Ancak Seales, bu değişkenliğin ve genel olarak düşük konsantrasyonların, metalin o dönemde standart bir bileşen olmaktan ziyade kazara eklenmiş bir madde olduğuna işaret ettiğini de sözlerine ekledi.
Seales bir e-postasında, "Mürekkebinde metal bulunan parşömenleri sanal açma yöntemiyle okumak biraz daha kolay. Ancak bu, metal içermeyen parşömenlerin okunamayacağı anlamına gelmiyor. Vezüv yarışması, sorunun her aşamasında analitik yapay zekanın gücünü kullanarak, en inatçı parşömenlerin bile mürekkep izleri sunabileceğini gösterdi." dedi.
Yeni çalışmada yer almayan Seales, ekibin "coşkusuna ve azmine" hayran kaldığını ifade etti.
"Parşömenler bir şekilde günümüze ulaşmanın yolunu buldu; biz de onları yeniden gün yüzüne çıkarmanın bir yolunu bulduk," diyen Seales, "Eğer bu metinlerin açığa çıkarılmasına, mürekkebin içine karışan kurşun gibi tesadüfi kimyasal unsurlar yardımcı oluyorsa, o kelimeleri yok olmanın eşiğinden kurtarmak için gereken mucizeler zincirine bir yenisini daha ekleyebiliriz" ifadesini kullandı.
CNNInternaional
Haberi Hazırlayan
Bu haber hakkında ne düşünüyorsunuz?