Bundan yirmi yıl önce birisi çıkıp, "Gelecekte insanlar her gün saatlerce, ellerindeki küçük cam ekranlara boş gözlerle bakacak, sadece başparmaklarıyla aşağıdan yukarıya bir şeyleri kaydırarak ömürlerini tüketecek ve bunu yapmak için can atacak" deseydi, muhtemelen bu iddiayı radikal bir distopya ya da klinik bir sapma olarak nitelendirirdik. Yani bu davranış, toplumun normal ve kabul edilebilir sınırlarını çizen Overton Penceresi’nin tamamen dışındaydı; absürttü, hastalıklıydı.
Ancak bugün, metroda, kafede, hatta aynı evin içindeki oturma odasında herkesin tam olarak bunu yaptığını görüyoruz. Teknoloji devleri, insan psikolojisinin en zayıf halkalarını (merak, dopamin ihtiyacı ve onaylanma arzusu) kullanarak Overton Penceresi’ni sessiz sedasız kaydırdı. Dünün "anomali" olarak görülen dijital esareti, bugünün en normalleştirilmiş gerçeği haline geldi.
"Sonsuz Kaydırma" (Infinite Scroll) ve Dopamin Kumarı
Bu normalleşmenin arkasında masum bir teknolojik kolaylık değil, çok bilinçli bir mühendislik yatıyor. Sosyal medya platformlarının hayatımıza soktuğu ve bugün Avrupa Birliği’nin (AB) yasaklamak için yasal savaş başlattığı "sonsuz kaydırma" (infinite scroll) tasarımı, aslında dijital bir kumar makinesinden farksızdır.
Bir kumarbazı masada tutan şey kazanma garanti değil, "bir sonraki elde ne çıkacağı" ihtimalidir. Telefon ekranını yukarı her kaydırdığımızda beynimiz tam olarak bu mekanizmayla çalışır: "Bir sonraki videoda ne var?" Bu belirsizlik, beyne sürekli küçük dopamin (ödül hormonu) dozları salgılatır. Ekranın sonu yoktur; çünkü sonu gelirse hipnoz bozulur, insan uyanır ve gerçek dünyaya döner. Tasarımcılar uyanmamızı istemiyor.
Pencereyi Geri Çekmek: AB’nin Bağımlılık Karşıtı Savaşımı
Avrupa Parlamentosu’nun son dönemde sosyal medyadaki bu "bağımlılık yapıcı tasarımlara" (addictive designs) karşı aldığı yasal önlemler, aslında Overton Penceresi’ni yeniden sağlıklı sınırlara çekme çabasıdır. AB; sonsuz kaydırmayı, otomatik oynatmayı ve bitmek bilmeyen bildirimleri sınırlandırarak yapay olarak normalleştirilen bu "dijital hipnozu" yeniden yasa dışı ve kabul edilemez sınıra itmeye çalışıyor.
Çünkü bu yapay normallik, toplumda telafi edilemez hasarlar bırakıyor:
Dikkat Süresinin Yok Oluşu: Derinlemesine düşünme, bir kitabı odaklanarak okuma veya sadece sessizce tefekkür edebilme yetimizi kaybediyoruz.
Sosyal ve Ailevi Kopuş: Fiziksel olarak yan yana olan ama zihnen kendi sonsuz ekranlarında kaybolmuş, birbirine yabancılaşmış aile üyeleri üretiyoruz.
Sonuç: Yasalar Yetmez, Dijital Hijyen Şart
Yasal düzenlemeler, sınırları çizmek adına son derece kıymetlidir; fakat tek başına yeterli değildir. Teknoloji devleri, algoritmalarını her zaman yasal boşluklara göre yeniden güncelleyebilir.
Asıl mücadele, kendi hayatımızda ve ailemizde başlar. Overton Penceresi'nin bizim adımıza başkaları tarafından kaydırılmasına izin vermemek; ekran sürelerimizi sınırlandırmak, zihnimizi bu sonsuz döngüden kurtarmak ve özellikle çocuklarımızı ekranın hipnozundan çıkarıp spora, sanata ve gerçek dünyaya yönlendirmekle mümkündür.
Çünkü ekranın sonu gerçekten yok; ama yaşayacağımız hayatın ve zamanın bir sonu var.
Hatice Kübra Özbirinci/TİMETÜRK