Kafkasya’daki Şii Müslümanlar’ın müftüsü Allahşükür Paşazade’yi tanıdığımda takvimler 1989 yılını gösteriyordu. Sovyetler Birliği’nin orak-çekiçli  bayrağı Moskova üzerinde dalgalanırken, “çözülüş” başlamış, hatta, Kafkasya, Dağlık Karabağ üzerinden, iki “Sovyet cumhuriyeti”, Azerbaycan ile Ermenistan’ın askeri hesaplaşmasına da sahne oluyordu.

Müftü Paşazade o zamanlar genç bir din adamıydı. Sovyetler Birliği dağıldı, bağımsız Azerbaycan kuruldu, bir sürü gelişme yaşandı, ama Paşazade o görevde...

Şii İslam anlayışının penceresinden baktığınızda, normaldir...

Aslında, Kafkasya’yı oluşturan üç devletteki “dini yapılanmayı” bizlerin buradan anlamamız bir hayli zor...

Kağıt üzerinde “laik” gözüken bu üç devlette de “din” çok yüksek ağırlığa sahip. Gürcistan ve Ermenistan Ortodoks kilisesinin gücüyle yaşıyor, Azerbaycan’daki Şii yapı  ise “molla” hiyerarşisinin yolunu açıyor.  

Bu nedenle... Belki din adamlarının “kağıt üstünde” siyasi bir güçleri yok ama, üç ülkede de çok önemli rolleri var.

Bakü’de anlamlı buluşma

24 Nisan telaşının gölgesinde kalır gibi oldu ama, dünyanın nefesini tutup Barack Obama’nın ağzından çıkan “soykırım” kelimesini beklediği sıralarda, Kafkasya, “hiç beklenilmeyen” bir gelişme yaşıyordu.

Ermenistan Ortodoks Kilisesi Patriği Karekin 2, Allahşükür Paşazade’nin, Rusya Ortodoks Kilisesi Patriği Kiril ile birlikte yaptığı daveti kabul ederek Bakü’ye hareket ediyordu! Amacı, Bakü’de gerçekleştirilen “dinler buluşması”nda yer almaktı ama, kuşkusuz, “siyasi mesajı” çok yüksekti...

Nitekim, Karekin 2, Paşazade ve Kiril bu din zirvesinin şemsiyesi altında üçlü bir toplantı yaptılar. Toplantı sonucunda Ermeni ve Azeri din adamları yayınladıkları ortak bildiride, “Bölgedeki sorunların çözümünde askeri gücün kullanılmasına kesin bir dille karşı çıktılar” ve sorunların uluslararası hukuk çerçevesinde barışçı yollarla çözülmesi gerektiğini vurguladılar.

Din adamlarının önemi

Belli ki...

Bakü ve Erivan’daki politikacılar “anlaşma” rotasında ilerlemek istiyorlar ama, kendi iç kamuoylarındaki aşırı milliyetçi çıkışlar, diplomasi gemisinin pusula tutturmasını zora sokuyor. Ortodoks ve Şii dini zemine sahip iki farklı toplumda aşırı milliyetçi çıkışları törpüleyebilecek tek kurum, “dini liderlik...” 

Karekin 2 ile Paşazade’nin Rus Ortodoks kilisesi arabuluculuğunda buluşmuş olması bu açıdan çok önemlidir. En azından iki başkentteki “barışa dönük” duyguları sergiliyor.

Türkiye-Saraybosna

Konu din adamları ve dinin siyaset içindeki uzantısından açılmışken, Türkiye’nin, Avrupa’nın geleceği açısından oynadığı tarihi role değinmek gerekiyor. Avrupa Birliği’nin -ne yazık ki, bu köklü kıtanın akla dayanan geleneklerinden uzak- sığ politikacıları Sarkozy-Merkel hattına dayanan politikalarının açtığı bir yarayı, Türkiye, sessiz-sedasız kapatmaya çalışıyor.

Avrupa’nın Balkanlar’ın “Hıristiyan” nüfuslu ülkelerini “kapsama” alanına çekmesi, Bosna-Hersek, Arnavutluk ve Kosova gibi ülkeleri ise “dışarıda” bırakmasının getirdiği büyük bir risk...

“Avrupa ailesi” içinde kendine yer bulamayacağını düşünen “Avrupalı Müslüman nüfus”un, Suudi Arabistan ve İran’dan bölgeye akan paralar sonucunda adım adım “radikal” düşüncelere yöneldiği bir süreç... Kim durduracak? Yarın Balkanlar, milliyetçi değil, dini radikal akımların iklimine girdiğinde kim ne yapacak?

Düşünebiliyor musunuz, Saraybosna gibi, “bütün dinlerin kenti olmakla” övünen, bir kentte Vehhabiler, (geçen hafta) Hıristiyanlara dönük “dinini değiştir” kampanyası başlattı!..

İşte, Dışişleri Bakanı Davutoğlu’nun Bosna-Hersek’i, Sırbistan ile yakınlaştırarak Avrupa’nın içinde tutma gayretinin önemi burada... Arnavutluk, Kosova ve Makedonya politikalarının perde arkasında da benzer kaygılar...

Avrupa’nın “kalibresi düşük” siyasetçisine rağmen, Avrupa istikrarı...

Balkanlar ve Kafkasya’da ne çok işimiz var...