Doğru olan profil Türkiye'de Müslüman entelektüellerin daha uzun bir süre “aydın- ulema” profilini geliştirmeleri, bağımsız ve siyasi iktidara karşı rezervli olmalarıdır. Müslüman entelektüeller, uzak mesafeden, meşru ve doğru olan kulvarlarda iktidara destek vermeli, ama iktidarla organik bir ilişki içine girmemeleri; gerektiğinde sorgulayıcı, yol gösterici, öneri getirici bir konumda olmalılar. Aksi halde biz de, Türkiye'nin aydın geleneğinde olduğu gibi devletle iç içe girmiş oluruz.
      

Önemli bir durum yaşıyoruz. Türkiye ciddi bir krizin içinden geçiyor. Bu Türkiye için aynı zamanda bir imkân… Büyük düşünceler, büyük, derin kriz zamanlarında ortaya çıkar. Müslüman yazarlar veya entelektüeller salt aydın misyonunu kabul etmemeli, aydın-ulema profili geliştirmelidirler. Müslüman entelektüeller, İslam geleneğinde âlimlerin dediği gibi “Sultanın sarayından, zenginlerin sofrasından uzak durup” bağımsızlıklarını muhafaza etmelidirler. Bu, fildişi kulelerde oturmak demek değildir, uzak mesafeden yol gösterici olmaktır. 

Türkiye'nin şartları “aydın-ulema profili”nin ortaya çıkıp toplumsal bir rol oynamasına müsaittir. Ama İran'ın şartlarında bu şans yok. Mısır için de benzer bir değerlendirme yapabiliriz. Türkiye'nin ve dünyanın bugünkü sorunlarını anlamak ve tanımlamak için iki gelenekten beslenmek gerekir. Hem Batı geleneğini, modernliği, Aydınlanma'yı; hem de geleneksel İslam kültürünü ve İslami ilimleri bilme zarureti var. Aksi halde rahmetli Bediiüzzaman'ın dediği gibi, "iki kanattan birisi yok sayılır." Türkiye'nin şartlarında böyle bir profil teşekkül etmeye başladı. Yani herhangi bir sorun karşısında hem onun aktüel durumunu kavrayabiliyor, hem de bunun İslami çerçevesini anlayabiliyor, ona meşru bir açıklama getirebiliyor.

Laik aydınlar, ne kadar uğraşsa da, tamamen seküler, din dışı ve din karşıtı bir durumu içselleştirmeleri çok zordur. Çünkü kendi kültür ikliminde ve tarihinde ortaya çıkmış düşünce değil bu. Türk aydını, gerçek anlamda bir varoluşçu olabilir mi, Yapısalcı olabilir mi, Marksist olabilir mi? Bu mümkün mü? Yapısalcılığı da, varoluşçuluğu da, Marksizm'i de besleyen, yüzyıllara uzanan bir gelenek var. Agnostik Mete Tuncay, “kültürel Müslüman” olduğunu söylüyor. Çünkü bu toplumun kültür ikliminde, köklerinde ateizm veya materyalizm yok. İçselleştiremediği için toplumsallaştıramıyor. Toplumdan destek bulamıyor ama Müslüman aydınların, yazarların, entelektüellerin böyle bir şansı var. Bu hem Türkiye için, hem de İslam dünyası için de bir şanstır.

Müslüman entelektüeller bir hususu göz ardı edemezler. Zamana karşı eleştirel bir tavrın sürdürülmesi hayati derecede önemli: Ölmüş bir paradigma İslam'ın oksijen çadırına alınıp yaşatılmamalı. Muhtemel bir tıkanıklığın top yekûn İslam'a mal edilmesinin de bir sigortasıdır bu olabilir. Neticede İslam, ne siyasete, ne kültüre indirgenemeyeceğine göre herhangi bir alanda, herhangi bir zümrenin, grubun veya hareketin yaptıklarının ve yapamadıklarının bu derece yaygınlaştırılmasının da yanlışı İslam'a mal edilemez.

İslam yaşayan, canlı bir gelenektir. Bir nehir gibi sürekli akar. Bizim ister siyasetçi, ister kültür adamı, ister tüccar veya bir meslek erbabı olarak yaptığımız şeyler, İslam'dan anladığımızdır. İslam'ın kendisi değildir kuşkusuz, fakat ondan kopuk da değildir. O bizim kapasitemizle ilgili bir durumdur. Hani bir denize bir bardakla gidersen bir bardak suyla gelirsin, ama testiyle gidersen bir testi su alıp getirirsin. İslam'ı bizim pratiklerimize ve düşüncelerimize indirgemeden mutlaklaştırmadığımız zaman, bizden sonrakiler veya bizim dışımızdakiler daha farklı, daha doğru bir yorum getirebilirler. Hıristiyanlığın geçirdiği tecrübeden de dersler çıkarmak gerekir. İncil yorumcuları düşüncelerini kutsal kelam olarak takdim ettiler. Bizim entelektüelimiz ve siyasetçimiz de öyle yapmamalı. İslam geleneğinde beşeri mutlakiyetçilik yoktur, bizim bilgilerimiz zannidir. Geleneğimize uygun olan budur. Unutmamak gerekir ki Ebu Hanife, İmam-ı Şafii gibi büyük âlimler İslam tarihinde hep sivil kalmışlardır. Bunların hepsi devlete savaş açmış insanlar değil! Bir kısmı elbette zulme, haksızlığa karşı mücadele etmişlerdir. Devletle ilişkilerin en iyi olduğu dönemde bile sivil kalmayı tercih etmişler ve bu o toplumların faydasına olmuştur. Bu sivil ulema geleneğini sürdürmekte zaruret var.