Türkiye'nin bugünkü sorunlarını anlamanın bir yolu, geçen yüzyılın ikinci yarısından itibaren yaşanan göçü anlamaktan geçer. İlk göç dalgası 1950'de yaşandı. 1960'lardan sonra göç yeni bir ivme kazandı. Kırsal kesimlerden kentlere doğru göç hızlandı. 70'lerden sonra göçün kendisinde nitel bir değişme meydana geldi. Bu sefer köyden kente değil de, kentten kente göç yaşanmaya başladı. Birtakım şehirler hızla göç vermeye başlarken birtakım şehirler de göç almaya başladı. Aslında 1946 yılında devletin kararı ile demografik yapıya hafif ölçekte bir müdahale var. Çünkü 1923'ten 46'ya kadar uzun bir süre toplum geleneksel yapısını muhafaza ediyordu. Bunu değiştirmenin yolu, insanları şehre taşımak olarak düşünüldü. Bu olaya sarahatle dikkat çeken İdris Küçükömer'dir. Esasında II. Dünya Savaşı'ndan sonra Avrupa'ya işçi göndermenin sebeplerinden biri buydu. O zaman Türkiye'de bugünkü gibi istihdam açığı yok, işsiz sayısı az, nüfus zaten düşüktü. İnsanlar, iyi kötü bir iş bulabiliyorlardı. Ama düşünüldü ki "biz Anadolu'yu büyük kentlere taşırsak, hatta Avrupa'nın belli başlı merkezlerine gönderirsek; bunlar şehirde farklılaşır, değişir, Avrupa'da da medeniyet görür ve döner Anadolu'yu aydınlatırlar." Yani devlet; aydın, halkevleri ve köy enstitüleri aracılığıyla yapmayı düşündüğü şeyi, bu sefer halk üzerinden yapmayı planladı.

Bu amaçla sanayiyi Marmara ve çevresinde topladılar. Eğitim kurumları, büyük üniversiteler aynı merkezi yerlerde toplandı. Marshall yardım planını doğrudan karayollarına kullandılar. O dönemde demiryollarına da yatırım yapılabilirdi. Tarıma makine sokuldu ve tabii sosyal, ekonomik ve fiziki manada insanlar göç etmek zorunda kaldı, büyük şehirlere taşındı. Ne var ki şehirlere gelen insanlar o beklenen sonucu doğurmadı.  

Göç sonucunda insanlar bir bakıma kendilerini yeniden keşfettiler. Kendi geleneksel ve bildik aşina çevrelerinde, Anadolu'da bir kasabada, köyde yüzyıllardır sürdürdükleri kültürün farkında değillerdi. O kültür havaya sinmiş gibi, gündelik hayatın bir parçasıydı. Belki de yapıp ettiklerinin çoğu üzerinde düşünmüyorlardı, sorgulamıyorlardı, değiştirmek için herhangi bir şey de yapmıyorlardı. Büyük kente geldiklerinde kendilerini yeniden fark ettiler, kendileri üzerinde yeniden düşünmeye başladılar.

Tabii ki göç önemli bir olay. Zorlukları da var. Göçle insanlar savruluyor. Bir köy olduğu gibi İstanbul'a taşınmıyor, paramparça oluyor. Bu insanları toplayacak, kaostan kurtaracak birtakım faktörlerin olması lazım. Avrupa'da bu durum sanayileşmeden sonra düşünülmüş, devlet veya resmi kurumlar birtakım önlemler almıştır. Ama Türkiye'de bu düşünülmedi. Bu süreçte din ve dine dayalı cemaatler, tarikatlar devreye girdi; insanları tekrar topladılar, bir araya getirdiler, çadır açtılar, şemsiye oldular ve insanlar o şemsiyelerin altında toplandılar. Tarikat ve cemaatler olmasaydı, şehre göçle yeni gelenlerin toplumsallaştırılması, şehre intibak ettirilmesi çok daha sancılı olurdu. Böylece sosyal manada İslam'ın ortaya çıkışı, doğması, gelişmesi gibi bir durum ortaya çıktı.

1990'lardan sonra Türkiye'deki İslami çalışmaların üç ayrı alanda gelişme gösterdiğini tespit ediyoruz:

1) Sosyal alan Müslümanlığı: Aktif siyasetle uğraşmayan ama siyasete de kayıtsız kalmayan, yani uzak mesafeden, kendisini ilgilendirdiği kadarıyla siyasetle ilgilenen cemaat ve tarikatların tavrı.  "Sosyalleştirici İslam"ın fonksiyonunu hiç kimse inkar edemez! Çünkü dağılan, bileşenlerine ayrılan, savrulan insanları toparladı, harmanladı ve tekrar bir yere oturttular. Sosyal barış ancak bu sayede oluştu. İnsanlar bunalıma, krize girmediyse, Avrupa'da olduğu gibi büyük sosyal patlamalar, etnik ve sınıfsal çatışmalar ortaya çıkmadıysa biz bunu sosyal alanda faaliyet gösteren İslami çalışmalara, cemaatlere borçluyuz.

2) “Siyasi alan Müslümanlığı:  Anadolu'dan, köyden, kentten İstanbul'a gelen insan bakıyor ki şehir kendisinden önce parsellenmiş; eğitim, kültür, sanat, spor, ticaret, siyaset her şey paylaşılmış. Ona kimse herhangi bir şey vermiyor, beklentilerine cevap verecek bir payda yok. Zeytinburnu'na geliyor, Bakırköy'e sıçramak istiyor, Bakırköy'den de Ataköy'e geçmek istiyor. Ancak arada saydam duvarlar var, görünmez engeller var. Bunları aşamıyor. Geleneksel kimliğini muhafaza edip eğitime katılmak istiyor; deniyor ki "sen ancak bu okulda, başın örtülü veya sakallı isen müstahdem olabilirsin! Burada öğretmen veya müdür olamazsın". İktisadi hayata katılmak istiyor; ama 1930'lu yıllardan beri belli imtiyazlı zümrelerin lehine uygulanmakta olan devletçi politikalar sayesinde buradan da arzu ettiği payı alamıyor.