İslam dünyasında çözümü zor bir sorun var: Devletin aydınları halkın kültürünü ölü buluyor, halk da onların kültürünü öldürücü buluyor. Müslüman dünyada “aydın ve Müslüman” izdivacı çok değerlidir. Düşünün, okumuş; iktisat, tıp fakültesi mezunu bir doktor, bir iktisatçı, bir avukat; hem camiye gidiyor, hem mesleğini icra ediyor. Halkın gözünde bu aydın çok değerlidir. Bunların sayısı az, bu yüzden nedretten sayılırlar, sol ve diğer çevrelerde aydından bol bir şey yok. Ancak halkı olmayan bir aydın o... “Müslüman aydın”ı besleyen en önemli gelişme halkın bu teveccühüdür. Türkiye'de insanlar her dönemde camiye yatırım yapmanın yanında, öğrenciye de burs veriyorlar, çünkü onları anlayan aydınları olsun istiyorlar. Fakat acaba, aydın halkı anlar mı?
     
Tabii ki Türkiye'deki her gelişmeyi iç dinamiklerle açıklamak mümkün değil. İslami hareketler üzerinde harici faktörler de çok etkili olmuştur: İran'da bir devrim olması, Afganistan'da  Sovyetler Birliği'ne karşı bir direnişin baş göstermesi, Lübnan'daki iç savaş, Filistinlilerin içinde bulunduğu durum ve İslam dünyasının diğer bölgelerindeki hareketler etkileyici rol oynadılar. Türkiye'deki Müslümanlığın kendine özgü bir tarafı, dünyaya açık bir Müslümanlık olmasıdır. 1960'tan başlamak üzere dünyanın her tarafından kitap tercüme edildi: İngilizce'den, Arapça'dan, Fransızca'dan, Almanca'dan, Farsça'dan, Urduca'dan.  Muhammed Kutup, yeni bir kitap yazmaya başladığı zaman, daha bitmeden  o kitabın Türkiye'de yayınlanacağı ilan edildiğini söyler.
      
Bu kolayca tahmin edileceği üzere büyük bir avantaj sağlar. Mesela Mısırlıların Türkiye'deki İslam'dan pek haberleri yok, İran'daki Müslümanlıktan da haberleri yok, birbirlerinden kopukturlar. Ama biz Mısır'da, Hindistan'da, Pakistan'da, Malezya'da, İngiltere'de, Amerika'da Müslümanların ne düşündüğünü  aşağı yukarı eş zamanlı olarak takip ediyoruz, biliyoruz. Onlarca dergi, gazete, radyo kültürel etkinlik sağlıyor. Tercümeyi küçümsememek lazım. Belli başlı her büyük kültür ve medeniyet hareketinin öncesinde tercüme var. Abbasiler, büyük bir tercüme hamlesi ile dünya kültür atlasını değişime zorladılar. Yine Sicilya ve İspanya üzerinden Avrupa da büyük bir tercüme hareketine girişti. Latince'ye kitaplar tercüme edilerek bu günkü kültürün kodları geliştirildi. Türkiye'de de kendi ölçeğinde bir tercüme hareketi gelişti ve bu 21. asra böyle taşındı.
    
Siyaset bağlamında bir sorun var: daha çok Batılı oryantalistlerin ve İslamologların geliştirdiği "siyasal İslam" kavramı bizim anlatmaya çalıştıklarımızdan farklı bir tanımlama. "Siyasal İslam" dendiğinde insanların aklına, totaliter, emredici, merkezi bir Müslümanlık geliyor. Yani başkasına hayat hakkı tanımayan, sokaktaki insanın yaşama biçimine müdahale eden bir Müslümanlık. Bu bir tanımlamadır ve siyaset alanında etkinlik gösteren Müslümanların tasavvurlarıyla herhangi bir ilgisi yoktur.
    
"Müslüman kimliğini paranteze almadan" siyasete katılmak ve siyaset yapmak isteyenlerin düşünceleri, dürtüleri farklıdır. Onlar özellikle şu iki hususu öne çıkarıyorlar:
     
İlki, siyaset objektif, kendi başına özerk ve mutlak bir alan değildir. Bir üst referansa, ahlaki hatta metafizik bir referansa göre kendini test etmek durumundadır. Referans çerçevesi dindir. Siyasetin meşru, geçerli, uygun, uygulanabilir olabilmesi için o meşruiyet krizini aşması lazım. Bu da ancak ahlaki temeli çok sağlam ve bu arada dinden de beslenen bir siyasi felsefenin, düşüncenin gelişmesine bağlıdır. Eğer Müslüman bir toplumda siyaset yapıyorsanız, tabii ki burada referansınız Müslümanlık olacaktır. İkincisi ben Müslüman kimliğimi gizleme ihtiyacı hissetmeden vergi veren, askerlik yapan, yasalara itaat eden bir yurttaş olarak katılmalıyım ve siyaset yapmalıyım. Müslümanların anladığı bu.
     
Kültürel alanda da benzer bir durum söz konusu. “Kültürel Müslümanlık” veya “kültürel İslam” dendiğinde modern manada İslamiyet'i bir din olarak  kültüre indirgemiş Müslüman olarak kabul edilebilir. Burada bir kategorize olma hali var. Yani siyasetten bağımsız, sınırlarını kendisi tayin etmiş ve onun dışına çıkmayan bir etkinlik alanı gibi... Bunun yanlışlığı ortada. Müslümanlık nasıl siyasete indirgenemiyorsa, kültürün kendisine de indirgenemez. Hele modern anlamda kültüre hiç indirgenemez.